एक रात

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

स्टान्टिनोश कवाफीश (1863-1933) हाका आर्विल्ल्या ग्रीक साहित्यांतलो एक म्हत्वाचो कवी मानतात. ताचें नांव इंग्लिशींत Cavafi अशें बरयलें तरी ताचो उच्चार कवाफीश असो जाता, हाचो सोद म्हाका कांय वर्सां आदीं जिमी नांवाच्या म्हज्या एका ग्रीक इश्टा कडल्यान लागलो. कारण मूळ ग्रीक भाशेंत तें Konstantinos Petrou Kavafis अशें बरयतात. ताचो जल्म इजिप्तांतल्या अलेक्झांड्रिया हांगा जालो. ताचे आवय बापूय तेन्नाचें कॉन्स्टॅन्टिनोपॉल आनी आतां जाका इस्तंबूल अशें पाचारतात ते तुर्कस्थानचे राजधानींत स्थायीक जाल्ले मूळ ग्रीक नागरीक. उपरांत तांणी ब्रिटीश नागरिकत्व आपणयलें.
सादेपण, संयम, प्रत्यक्षताय आनी खाशेली शैली हांचे खातीर कवाफीशची नामना. ताचे कवितेंत चड करून एकसुरेपण, भ्रमनिरास, काळ वगडावप ह्या विशयांचेर संशोधन मेळटा. पुर्विल्ल्या ग्रीक कवींचो, तशेंच ताच्या स्वताच्या वैयक्तीक अणभवांचो आनी ताच्या काळांतल्या संस्कृतीक आनी राजकीय संदर्भाचो ताचेर खोलायेन प्रभाव पडिल्लो. त्या काळांत प्रचलीत आशिल्ल्या औपचारीक आनी परंपरीक शैलींतल्यान भायर सरून ग्रीक काव्यांत ताणें क्रांती घडोवन हाडली.
कवाफीशचे कवितेचें वर्णन ‘खिणाची कविता’ अशें करतात. ताच्यो कविता चड करून सादारण खीण वा वस्तूंचेर केंद्रीत आसतात, जे तो व्हड, चड गुंतागुंतीचे विशय सोदून काडपाचो एक मार्ग म्हणून वापरता. तो दिसपट्टे जिणेंतल्या ल्हान ल्हान तपशिलांचेर बरयता, जशें, ‘एक कप कॉफी’ वा ‘पासार जावपी अनवळखी मनीस,’ आनी ह्या खिणांचो अर्थ आनी म्हत्व सोदता. ताचे कवितेचें एक मुखेल खाशेलपण म्हणल्यार चालंत भाशेचो वापर. ताचें बरप मेकळें आनी प्रत्यक्ष, देखून तातूंत विस्तारीत रुपकां वा हेर साहित्यीक साधनां उणीं आसात. ताचे बदला तो आपले विचार आनी भावना सांगपाक सादे, दिसपट्टे भाशेचो उपेग करता. ह्या सादेपणाक लागून ताचे कवितेक वाचप्यां कडेन प्रतिध्वनीत जावपी आत्मीयताय आनी लागीपण हांची जाणविकाय मेळटा.
कवाफीशचे कवितेचें आनीक एक म्हत्वाचें आंग म्हणल्यार ताणें घेतिल्लो मनशाचे स्थितीचो सोद. परकीपणाची भावना, निरशेणी आनी काळ फुडें वचपाच्या भावनां विशीं तो खूबदां बरयता. ताच्यो कविता चड करून विशाद वा परिस्थितीक शरण वचपाची भावना सुचयतात. मनशाच्या अस्तित्वाच्यो मर्यादा आनी अस्थायित्व हांचेर तो बरयता. खोलायेन आनी अर्थान भरिल्ली ताची कविता सार्वत्रीक विशयांच्या संशोधनाक लागून लोकप्रिय आनी प्रभावी जाल्या. पारंपारीक रुपां आनी रचणुकां कडल्यान पयस वचून ग्रीक कवितेक आर्विल्लें रूप ताणें दिलें, देखून अनेक तरणाट्या ग्रीक कवींचेर ताचो प्रभाव आशिल्लो. ग्रीक अस्मिताय आनी संस्कृतायेचें सार मुखार मांडपाची कुशळटाय आशिल्ल्यान ताची तोखणाय जाता.
ग्रीसा भायर कवाफीशच्या साहित्याचो साबार भाशांनी अणकार आनी अभ्यास जाला. विंगड विंगड संस्कृतीक फाटभूंय आशिल्ल्या वाचप्यां कडेन उलोवपाची तांक आशिल्ल्यान संवसारभरांतल्या कवींच्या वावराचेर ताचो प्रभाव दिसून येता. ताचो प्रभाव समकालीन संगीत आनी कलेंत लेगीत दिसून येता. कवाफीशच्या काव्या भितर सादेपण आनी प्रत्यक्षपणा आशिल्ल्यान अलंकृत भास वा विस्तारीत रुपकां बदला तो आपले विचार आनी भावना सांगपा खातीर स्पश्ट आनी संक्षिप्त भाशेचेर आदारून रावता. ग्रीक पुराणकथांतल्या आकृतीबंधांचो संदर्भ दितना तो बरेच फावट आपले कवितेची रचणूक करपा खातीर एपिग्राम सारक्या पुर्विल्ल्या रुपांचो उपेग करता. आपले कवितेंतल्यान ताणें पुर्विल्लें आनी आर्विल्लें ग्रीस हांचे मदीं, भूतकाळ आनी वर्तमानकाळ हांचे मदीं एक पूल तयार केलो.
मरणा उपरांत ताचो प्रभाव वाडत गेलो, कारण ताच्या वावराक, ताचे साहित्यीक उत्कृश्टतायेक आनी विशयीक गिरेस्तकायेक मान्यताय मेळ्ळी. ग्रीसांत आनी आंतरराष्ट्रीय मळार ताचे कवितेचो प्रतिध्वनी व्यापक प्रेक्षकां मदीं येवंक लागलो. ताच्या इतिहासीक, वैयक्तीक आनी सार्वत्रीक विशयांचें खाशेलें मिश्रण संवसारभरांतल्या वाचप्यांक मोहीत करता.
कवाफीशच्यो कांय म्हत्वाच्यो गाजिल्ल्यो आनी उमळशीक वाडोवपी कविता म्हाका परत परत वाचूंक भोव खोस भोगता. ‘इथाका’ ही ताची कविता जिविताच्या पयणाची परब मनयता. वाचप्यांनी भोंवडेची मजा घेवची आनी फकत पावपाचे नियोजीत सुवातेर लक्ष केंद्रीत करूं नज, अशें आवाहन करपी ती कविता. ‘द सिटी,’ मनशाचे साध्यतायेचें खिणयाळेपण, उणाव आनी ऱ्हास हांची अपरिहार्यताय हांचेर एक ध्यान आशिल्ली कविता. ‘वेटिंग फॉर बार्बेरियन्स,’ समाजाक भायल्यान धोको दिसता तेन्ना निर्माण जावपी भंय आनी भयाची निराधार कल्पना तशेंच अशा भंयाच्या विध्वंसक परिणामांचो सोद घेवपी. मनशाचे कुडीची सोबीतकाय, कामूकताय, आनी कुडीच्या आकर्शणाची शक्त मनवपी कविता, ‘लव्ह ऑफ गॉड.’ जाल्यार ‘द वॉल्स’ ही ताची काळाच्या मार्गार भोंवतणच्या संवसाराच्या बदलांचेर चिंतन करपी कविता. ‘इन द मंथ ऑफ अॅथिर’ हे कवितेंत उलोवपी फाटल्या मोगाचो आनी तांणी वांटून घेतिल्ल्या खिणांचो उगडास करतना आपल्या आकांक्षा आनी नॉस्टॅल्जियाचें सार व्यक्त करता.
‘एक रात’ ही ताची कविता पासार जाल्ले खीण आनी चुकयल्ल्या संदींचो विशय सोदून काडटा. काळाच्या फुडें वचपाचेर आनी कवीन आपल्या जिवितांत केल्ल्या निवडींचेर ती चिंतन करता. तिका आर्विल्ले ग्रीक कवितेंतली अभिजात अशें मानतात, पूण तिचेर टिका आनी वादविवादूय जाला. कवितेची भास आनी प्रत्यक्ष शैली हांकां लागून सगळे तरेची फाटभूंय आनी संस्कृतायेंतल्या वाचप्यांक ती सोंपेपणान समजता. समलिंगी इत्सेचें मार्मीक संशोधन आशिल्ले हे कवितेंत दोन मनशां मदल्या थोड्याच काळा खातीर जाल्ले चकमकीचें वर्णन केलां. कवाफीश इजिप्तांतल्या अलेक्झांड्रिया शारांत रावतालो, त्या काळांत हें शार वेगवेगळ्या संस्कृतायांचें आनी प्रभावांचें खतखतें कशें आशिल्लें. ताचे कवितेंत विश्वव्यापी भावना, तशेंच ताच्या काळांतली राजकी आनी समाजीक परिस्थिती हांचेंय दर्शन घडटा. हे कविते वयली एक मुखेल टिका म्हणल्यार ती चड सादी आनी कवाफीशच्या हेर कृतीं परस उणे खोलायेची आनी तातूंतलो घुस्पागोंदळाचो उणाव. ही कविता तुळेन ल्हान. कवितेचें सादेपण तिच्या आकर्शणाचोच एक वांटो आसलो तरी तातूंत विशयाचो फाव त्या प्रमाणांत खोलायेन सोद घेवंक ताका अपेस आयलां अशें मत कांय समिक्षक उक्तायतात. तिचे विशीं आनीक एक टिका म्हणल्यार ती उलोवप्याच्या स्वताच्या अणभवांचेर चड लक्ष केंद्रीत करता. कवीच्या खासा अणभवांक लागून कविता एकसुरी वृत्तीची आनी व्याप्तींत मर्यादीत जाल्या, अशेंय कांय समिक्षक म्हणटात.
एक रात
साल आशिल्लें सवाय आनी हळशिकावणें
दुबावीत दिसपी तावेर्नाच्या वयर.
जनेलांतल्यान दिसताली पायण,
घाणयारी आनी अशीर. सकयल्ल्यान
येताले आवाज कामगारांचे
इस्पिकांनी खेळटना, मजा मारतना.
आनी थंयचे भौशीक, सादेशे खाटीर
म्हजे लागीं आशिल्ली मोगाची कूड,
आशिल्ले धुंद करपी ओंठ,
तांबडे गुंज आनी विशयासक्त,
नशेचे अशे तांबडे ओंठ
आनी आतां हांव जेन्ना बरयतां,
कितल्याच वर्सां उपरांत,
म्हज्या एकसुऱ्या घरांत,
हांव मोगाचे नशेंत
धुंद परत एक फावट.

शैलेंद्र मेहता
98206 54233