एके खाशेले पिरायेर

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

चॅस्लॉफ मिवॉश, (Czeslaw Milosz,1911-2004) हो पॉलिश – अमेरिकन कवी, निबंदकार आनी अणकारपी. ताचो जल्म लिथुआनियांत (तेन्ना रशियन साम्राज्याचो एक भाग) जालो आनी उपरांत तो पोलंडचो आनी फुडें अमेरिकन नागरीक जालो. ताका विसाव्या शेंकड्यांतलो एक म्हत्वाचो साहित्यीक मानतात. राजकी आनी तात्वीक विशयांनी खोलायेन अभ्यास आनी बरपावळ करपी उदेंत युरोपीय कवींचे परंपरेंतलो तो एक बळिश्ट प्रतिनिधी. दुसऱ्या म्हाझुजाच्या काळांत जियेवपाचे अणभव, एकाधिकारशाय, निर्वासितपण, अध्यात्म आनी मनशाच्या स्वभावाच्या विरोधाभासांचेर केल्ले चिंतन अशे विंगड विंगड विशय मिवॉशाचे बरपावळींत आस्पावतात. ताका 1980 वर्सा साहित्याचो नोबेल पुरस्कार फावो जालो.
ताणें विल्नियस हांगाच्या स्टीफन बॅटरी विद्यापिठांत (सद्या विल्नियस विद्यापीठ) कायद्याचो तशेंच साहित्य आनी सौंदर्यशास्त्राचो अभ्यास केलो. 1930 च्या दशकांत ताचो संबंद “झागरी” (द कॅम्पफायर्स) ह्या नांवान वळख आशिल्ल्या तरणाट्या कवींच्या पंगडा कडेन जालो आनी तांणी साहित्यांत आधुनीकतावादी आनी ‘आवां गार्द’ विचारांचो प्रसार केलो. मिवॉशान मुखेलपणान पॉलिश भाशेंत बरप केलें कारण ती ताची मूळ भास. आपले विचार आनी कलाकृती उक्तावपाचें मुखेल साधन म्हणून ताणें आपले पुराय कारकिर्दींत ती वापरली. मनोविज्ञानीक खोलाय, तत्वगिन्यानी अंतर्दृश्टी आनी जटील विशयांचे संशोधन हांचे खातीर ताच्या ग्रंथांची सगळे कडेन तोखणाय जाल्या. स्पश्टताय आनी तत्वगिन्यानी खोलाय ही मिवॉशाचे लेखनशैलीची खास वळख. मनीस आनी समाजाची नैतीक दुविधा आनी अस्तित्वाच्या आव्हानांचो अभ्यास तशेंच अस्मिताय, इतिहास, स्मृती आनी अध्यात्म हांचेर बारीकसाणेन चिंतन हेंय ताचे बरपावळीचें खाशेलपण. निबंदसंग्रह, कादंबरी, आत्मचरित्रात्मक ग्रंथ, कवितासंग्रह अशीं विशेक पुस्तकां ताणें बरयलीं.
‘द कॅप्टिव्ह मायंड’ निबंदसंग्रहांत ताणें एकाधिकारवादी राजवटी खाला रावपी लेखक आनी बुदवंतांनी केल्ल्या मानसीक आनी बौद्धीक तडजोडींचो खोलायेन विचार केला. सत्ताधारी सत्तेच्या मागणे प्रमाणें बुदवंत आपले विचार आनी समजुती कशे तरेन बदलतात हाची तो तपासणी करता. वैयक्तीक स्वातंत्र्य आनी वैचारीक अनुरूपताय हांचे मदल्या संघर्शाचो अभ्यास करून जुलमी परिस्थितींत बौद्धीक अखंडताय सांबाळपाच्या आव्हानां विशीं खोलायेन अभ्यास ह्या निबंदांनी आसा. ‘द इस्सा व्हॅली’ ही ताची अर्द आत्मचरित्रात्मक कादंबरी विसाव्या शेंकड्याचे सुरवेक लिथुआनियाच्या गांवांत घडटा. स्मृती, निरपराधीपण आनी काळ कसो बदलता ह्या विशयांचेर उजवाड घालपी हे कादंबरींत मिवॉशाच्या भुरगेपणांतल्या गांवगिरे परिस्थितीचें चित्रण केलां. नायकाच्या अणभवांतल्यान निश्पापपण ना जावप आनी इतिहासीक घडणुकांचो व्यक्ती आनी समाजाचेर जावपी परिणाम हाचेर कादंबरी चिंतन करता. ‘द सीझ्यर ऑफ पावर’ ही कादंबरी तेन्ना पोलंडांत स्थापणूक जाल्ले कम्युनिस्ट राजवटीच्या आगळीकांचेर एक भाश्य. ‘अनअटेनेबल अर्थ’ हो निबंद संग्रह साहित्य, राजकारण, वैयक्तीक चिंतन ह्या सारक्या विंगड विंगड विशयांक स्पर्श करता. समाजांत लेखकाची भुमिका, इतिहासीक घडणुकांचो संस्कृतीक अस्मितायेचेर जावपी परिणाम तो सांगता.
एकाधिकारशाय ही सदांच फटीचे बुन्यादीचेर उबी जाता अशें ताचें मत. देखून उपरोधीक सुरांत तो बरयता, “सत्याच्या ल्हान कणांतल्यान आपलें फटीचें झाड वाडोवचें. वास्तवाचो तिरस्कार करून फट उलोवपी लोकां फाटल्यान वचूं नाकात. तुमची फट सत्या परस आनिकूय तर्कसंगत आसूंक जाय, जाका लागून थकिल्ल्या प्रवाशांक विसव मेळूं येता.” थारावीक नदरेंतल्यान घडणुकां कडेन एकाच आयामांतल्यान पळोवप समा न्हय, अशेंय सांगतना तो म्हणटा, “इतिहास ही राजा आनी कुलीन लोकां मदल्या खाजगी झगड्यांची माळ न्हय तर ती वर्ग संघर्शाची अभिव्यक्ती म्हणून पळयतना मनीस सत्याक लागीं पावता हातूंत दुबाव ना. पूण खरें म्हळ्यार इतिहासाचें अशें विश्लेशण सत्याक लागीं येता देखून तें चड धोक्याचेंच. तातूंतल्यान पुराय गिन्यानाचो भ्रम मेळटा; जो सगळ्या प्रस्नांच्या जापांची पुरवण करता, पूण जापो फकत कांय सुत्रां जावन परत परत एकाच वर्तुळांत घुंवतात.”
‘द लॅंड ऑफ उलरो’ हो कविता संग्रह अंतर्निरिक्षणात्मक आनी तत्वगिन्यानी. ताच्या नांवांत विल्यम ब्लेकान आपले कवितेंतल्यान उक्तायल्ले, पौराणीक कथांनी आध्यात्मीक उध्वस्तपणाचें प्रतिनिधित्व करपी “उलरो” हे संकल्पनेचो संदर्भ आसा. अस्तित्ववादी प्रस्न, वायटपणाचें स्वरूप, दुख्ख आनी मनशाचे स्थितीचेर चिंतन; भौतीक आनी आध्यात्मीक क्षेत्रां मदल्या तणावाचो सोद हें हातूंतल्या कवितांचें खाशेलपण. ‘रोड सायड डॉग’ हो कविता संग्रह चड वैयक्तीक आनी आत्मचरित्रात्मक स्वराक लागून उल्लेखनीय आसा. मिवॉश आपल्या स्वताच्या जिविताच्या प्रवासाचेर तातूंत चिंतन करता. लिथुआनियांतलें भुरगेपण, परदेशांतले अणभव, यादी, जाणटेपण, वैयक्तीक आनी सामुहीक इतिहासाचें खंडन अशा विशयांक ह्यो कविता स्पर्श करतात. ‘न्यू अँड कलेक्टेड पोएम्स’ हातूंत ताच्यो साबार कविता वाचूंक मेळटात. ताचें पुराय साहित्य इंग्लिशींतल्यान अणकारीत जालां.
ताच्यो कांय कविता संवसारीक साहित्यांत मोलादीक मानतात. ‘अँड यट द बुक्स’ हे कवितेंत तो भौतीक वस्तू आनी संस्कृताय हांच्या अस्थायित्वाचेर चिंतन करतना तांचो पुस्तकांचे तिगून उरपी उपस्थिती कडेन विरोधाभास दाखयता. मरणाक आडखळपी पिळग्यांक जोडपा खातीर पुस्तकां अमरत्वाचें एक रूप म्हूण काम करतात, भौतीक जग बदलत वतना लेगीत विचार आनी भावना तिगून उरूंक शकतात अशी कल्पना हे कवितेंत तो पितारता. ‘यु हू रॉंगड’ हे कवितेंत झुजाच्या आनी एकाधिकारवादाच्या काळांत जाल्ल्या अत्याचारां विशीं तो दुख्ख आनी हिंसाचाराक जापसालदार आशिल्ल्यांक संबोधीत करता. तांकां आपले करणेचो हिशोब करपाक आनी तांणी केल्ल्या लुकसाणाची जापसालदारकी घेवपाक सांगता. ‘एनकावंटर’ ही ताची कविता मनशाच्या संवादांचो खिणयाळो स्वभाव आनी थोड्याच खिणां भितर लेगीत अर्थपूर्ण अंतर्दृश्टी मेळपाची तांक हे संकल्पनेचेर उजवाड घालता. ‘आर्स पोएटीका?’ हे कवितेंत मिवॉश कवितेच्या स्वरुपाचेर आनी उतरांनी सत्य आनी अर्थ उक्तावपाच्या आव्हानांचो विचार करता. भाशेच्यो मर्यादा आनी कलानिर्मणेच्या दुर्लक्षीत तत्वाचेर तो चिंतन करता. आयरीश कवी आनी नोबेल पुरस्कार मेळोवपी सीमस हीनीच्या मतान मिवॉशाची कविता आनी गद्य एके तरेचें आध्यात्मीक आत्मचरित्र, जें आमच्या (म्हळ्यार ताच्या) काळांतल्या मनशाचे परिस्थिती कडेन संबंदीत आसा आनी तिचे भायर पळोवपाचो यत्न करता.
दुसऱ्या म्हाझुजाच्या काळांत जाल्ल्या अत्याचारां उपरांत समाजाचो दृश्टीकोन कसो बदल्लो हें स्पश्ट करतना मिवॉश बरयता, “धर्म हो पयलीं लोकां खातीर अफू आशिल्ली. अपमान, वेदना, दुयेंस आनी गुलामगिरी भोगपी लोकांक धर्मान परलोकाचें इनाम दिवपाचें उतर दिल्लें. पूण आतां, आमी एक रुपांतर पळयतात, लोकांची खरी अफू म्हळ्यार मरणा उपरांत कांयच ना असो विस्वास. तें एक व्हड सांत्वन. आमच्या विस्वासघाताचो, आमच्या सुवार्थाचो, भिजूडपणाचो, आमी केल्ल्या खुनांचो न्याय करपी परलोकांत कोणूच ना अशें समजुपाचें व्हड समाधान.” कांय काळ तो पॉलिश कम्युनिस्ट सरकाराचो राजनयीक आशिल्लो आनी देखून ताचे वैचारीक वृत्तीचेर प्रस्नचिन्न उबें जाल्लें. कम्युनिस्ट राजवटी कडेन ताचो संबंद आशिल्ल्यान ताणें साहित्यीक स्वातंत्र्या कडेन आनी नैतीक अधिकारा कडेन तडजोड केल्ली आसूं येता, अशें कांय समिक्षकांचें मत. पूण फुडें तो अमेरिकेक पळून गेलो आनी साम्यवादाचो टिकाकार जालो.
ताची कविता आनी गद्य चड अमूर्त दिसता, देखून तिचो संदेश फकत शिकिल्ल्या आनी बौद्दीक तांक आशिल्ल्या प्रेक्षकां खातीर असोय ताचेर आरोप जाता. खंयचेय नामनेचे व्यक्ती भशेन तोय तोखणाय आनी वाद ह्या दोनूय विशयांचो धनी. ताचो वावर आनी दायजा विशींचीं मतां अभ्यासक आनी वाचप्यां मदीं खूब वेगवेगळीं आसात.
म्हाका सगळ्यांत चड घोस्ताक गेल्ली ताची कविता म्हळ्यार ‘अॅट अ सर्टन एज’. मार्मीक आनी अंतर्निरिक्षणात्मक, जी काळाच्या मार्गांत, पिराये वांगडा येवपी चिंतनांत आनी यादींच्या कोडू-गोड स्वरुपा मेरेन खोलायेन पावता. ताच्या चिंतनशील स्वरांक आनी जिव्या प्रतिमांक लागून ही कविता मनशाच्या अणभवाचे सार कशें. कवितेंतल्या प्रतिमांक लागून फाटल्यो आकांक्षा आनी सद्याच्या वास्तवा मदीं एक विपरीतताय निर्माण जाता. त्यो लुकसाण आनी निराशेची भावना दाखयतात. ‘आमकां आशिल्ली इत्सा, आमचीं पातकां कबूल करपाची, पूण आयकुपी नाशिल्ले’ ह्या ओळींनी अणभव आनी चिंतन सांगपाची इत्सा दिसता. हे एकसुरेपणाचे भावनेक धवीं कुपां, वारें, जनावरां, इश्ट, आपले-पेले अशे कोणूच समजून घेवंक शकनात आनी इगर्जी सारके सुवातेर लेगीत दांभीकपणांच दिसतात देखून आपली स्वताची प्रतिमा फकत एका कुरूप बेब्या वरी. स्वताक वळखुपाची तळमळ उक्तावपी ही कविता खोलायेन वैयक्तीक आनी सार्वत्रिकपणा कडेन संबंदीत आसा जातूंत वाचप्यांक मनशाच्या अस्तित्वाचो एक चिंतनात्मक प्रवास मेळटा.

एके खाशेले पिरायेर
आमकां आशिल्ली इत्सा
आमचीं पातकां कबूल करपाची
पूण आयकुपी नाशिल्ले.
धव्या कुपांनी दिलो न्हयकार
तांकां स्विकारूंक,
आनी वारें आशिल्लें चड व्यस्त
एका उपरांत दुसऱ्या दर्याक भेट दिवपाक.
आमकां मेळ्ळें ना येस
जनावरांक उमळशीक हाडूंक.
सुणीं, निरशेल्लीं,
तांकां फकत आदेशाची अपेक्षा,
माजर, सदां भशेन अनैतीक,
न्हिदून पडपी.
लागींचो दिशिल्लो मनीस
पूण ताका ना आस्था
चड काळा आदल्यो गजाली आयकुपाची
व्होडका वा कॉफीचेर इश्टां कडेन संवाद
जावं नज लांब
वाज येवपाच्या पयल्या लक्षणा उपरांत.
वराच्या कोंतार फारीक करप अपमानकारक
डिप्लोमा पास जाल्ल्या मनशाक,
फकत आयकुपा खातीर.
इगर्जी. घडये इगर्जी आसूं येतात.
पूण थंय कसली कबुली दिवची?
आमी स्वताक समजतात
सुंदर आनी उदात्त हाची.
उपरांत आमचे सुवातेर एक कुरूप बेबो
अर्दे उगडून ताचे दाट पातकड्यांचे दोळे
आनी एखाद्र्याक दिसता
स्पश्ट: “तो हांवूच.”

शैलेंद्र मेहता
98206 54233