एकलेपण

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

रायनर मारिया रिल्के (1875-1929) हो बोहेमियन-ऑस्ट्रियन कवी आनी कादंबरीकार. ताचें मूळ नांव रेने कार्ल विल्हेल्म योहान जोसेफ मारिया रिल्के. ‘रिल्के वाचप म्हणल्यार शून्यत्वा कडेन पावप’ अशें नामनेचो इंग्लीश-अमेरिकन कवी डब्ल्यू.एच.ओडेन हाणें बरयलां. ताचे कवितेचेर रिल्केचो व्हड प्रभाव आशिल्लो आनी ताणें रिल्केचें वर्णन ‘एकसुरेपणाचो सांता क्लॉज’ अशें केलां. रिल्केच्या बरपांत उदात्तपण आनी मनशाची ताचे कडेन पावपाची सतत असमर्थताय, तशेंच मनशाच्या अस्तित्वाचें एकसुरेपण हांचो आस्पाव जाता. झपाटून सोडपी प्रतिमां वरवीं तो अविस्वास, एकसुरेपण, खोल चिंता आनी मनशाचे आत्मीयतेच्या प्रस्नाचेर टिप्पणी करता. गंभीर अस्तित्ववादी विशयांचेर चिंतन करपी रिल्केक पारंपारीक आनी आधुनीकतावादी साहित्य हांचे मदलो संक्रमण दुवो मानतात.
विसाव्या शेंकड्यांतलो एक व्हड कवी आशिल्ल्या रिल्केच्या कवितांनी मरण आनी अस्तित्व हांचे विशींचे विचार आत्म्याच्या अज्ञात कोनशांतल्यान प्रतिध्वनीत जातना मनशाच्या जिवितांत मोग, आदर्श, बरेपण आनी मानवतावादाचें म्हत्व तपशीलवार सांगलां. ‘अराजक, निराशा आनी विरोधाभासांनी भरिल्लें जिवीत आमकां सतत धुवन उडयता,’ अशें सांगून ताच्यो कविता जिविताचो अर्थ लावंक अध्यात्माचीं पारंपारीक आनी धर्मीक मळां हुपून भितरल्या आत्म्याचो खोलायेन सोद घेतात. “तुमी तुमचें जिवीत बदलूंक जाय; तुमकां अजून खबर ना? भिरकटावन मारात रितेपण तुमच्या भुजां कडल्यान पयस; तुमी स्वास घेतात त्या जाग्यार…” ताचीं उतरां भाशेचीं आडमेळीं मोडून संवसारभरांतल्या वाचप्यांक थेट प्रेरणा दितात. ताच्यो कविता प्रतीक आनी रुपकां, देवदूत, गुलाब, बाग, सुकण्यांचीं कोमल पांखां अशा प्रतिमांनी भरल्यात. भुरगेपण, संवसार, सैम, देव, आमचें अस्तित्व आनी भोंवतणच्या सगळ्या गजालीं विशीं तो प्रस्न विचारता. ताचें लक्ष मुखेलपणान सृश्टींतल्या सगळ्यांत मुळावे भावनेचेर – मोगाचेर आसा. ‘एक आगळो मोग, जातूंतल्यान सृश्ट आकार घेता आनी तातूंत विलीन जाता’. जर्मन साहित्यांत ‘मुळांत गूढ’ अशी नामना आशिल्ल्या रिल्केन छंदांतल्यो कविता आनी गितात्मक गद्य बरयलें. हातूंत एक कादंबरी, जायते कविता संग्रह आनी जायते खंड पत्रवेव्हार हांचो आस्पाव जाता. रिल्केन बरयिल्लीं पत्रां अभिजात साहित्यांत आस्पाव करपा सारकीं. साहित्य, कला, मोग, एकांत, ईश्वरवाद, तत्वगिन्यान ह्या सगळ्या विशयां वयलीं हीं पत्रां रिल्केच्या प्रतिभाशालीपणाची गवाय दितात. ‘एका तरणाट्या कवीक बरयल्लीं पत्रां’ (Briefe an einen jungen Dichter) हो पत्र संग्रह रिल्केच्या काव्य तत्वगिन्यानाची तशेंच जिणे विशीं आनी सृजनशीलते विशींच्या ताच्या मतां विशीं मोलादीक दृश्टीकोन दिता. एका तरणाट्या आकांक्षी कवीक संबोधीत करतना रिल्के आपलें गिन्यान ताचे वांगडा वांटून ताका प्रोत्साहन दिता आनी एकांत, आत्मनिरिक्षण, आपल्या भितरल्या आत्म्याची प्रामाणीक अभिव्यक्ती आपणावपाचें म्हत्व सांगता.
रिल्केचो एक नामनेचो कविता संग्रह म्हणल्यार ‘दुइनो एलेजीज’ (Die Duineser Elegien). तो ताणें 1912 वर्सा इटलींतल्या दुइनो ह्या किल्ल्यांत रावन बरोवपाक सुरवात केली. अस्तित्ववादी प्रस्न आनी जिणेच्या खिणयाळेपणाचेर त्यो विलाप करतात. ह्या संग्रहांतली रिल्केची भास गूढ आनी तत्वगिन्यानी अशी आसा, कारण तो मोग, मरण, काळ, कलेचो स्वभाव ह्या विशयांचेर चिंतन करता. रिल्केचो आनीक एक उल्लेखनीय कविता संग्रह म्हणल्यार “सोनेट्स टू ऑर्फीयस” (Die Sonette an Orpheus) हो सॉनेटांचो संग्रह, जो ताणें 1922 वर्सा बरयलो. ह्यो कविता ऑर्फीयसची पौराणीक कथा आनी सृजनशीलताय, रुपांतर, जिवीत आनी मरण हांचे मदलो संबंद ह्या विशयांचेर संशोधन करतात. रिल्केच्या सॉनेटांचें खाशेलपण म्हणल्यार तांची संगीतमयता, बळिश्ट प्रतिमा आनी तत्वगिन्यानी चिंतन.
रिल्केचे कवितेंत सैमाची सोबीतकाय आनी मनशाच्या अणभवा कडेन तिचो संबंद खूबदां दिसता. “द बुक ऑफ अवर्स” (दास स्टुंडेन-बुच) ह्या संग्रहांत तो सैमीक दृश्यांचें जिवें वर्णन करून मोग, श्रद्धा आनी अध्यात्म ह्या विशयांचेर संशोधन करता. सैमाचे परिवर्तनकारी शक्तीचेर रिल्केचो विस्वास आनी आत्म्याक जागृत करपाची तांक ह्या कवितांनी दिसून येता. रिल्केचे कवितेची कदर करप म्हणल्यार ताचे उमळशीक वाडोवपी भाशेंत आनी प्रतिमांनी बुडून वचप. रिल्केची कविता बौद्धीक आनी भावनीक नदरेन उत्तेजक. ‘मोगाचें गीत’ (Liebes-Lied) हे कवितेंत रिल्के दुसऱ्या मनशा कडेन संयोग आनी आत्मीयतायेची आकांक्षा खोलायेन उक्तायता. मोगाची गुंतागुंतीची गती, इत्सेची तिव्रताय आनी स्वताक दुसऱ्या कडेन उगडून दाखयतना निर्माण जावपी असुरक्षीतताय हांचो तो अभ्यास करता. रिल्केची गितात्मक भास आनी भावनीक प्रतिमा मोगाच्या बळग्याचें भावपूर्ण आनी काळजाक भिडपी चित्रण तयार करता. ताची ‘द पॅन्थर’ (Der Panther) ही कविता आपल्या पांदऱ्यांत अस्वस्थपणान पासयो मारपी बंदिस्त पॅन्थराचें जिवें वर्णन. तातूंत रिल्के बंदखण आनी स्वातंत्र्याची तळमळ ह्या विशयांचेर संशोधन करता. पॅन्थराचे कुडीची सोबीतकाय ताच्या मुळाव्या दुख्खा कडेन एक विरोधाभास. ही कविता मर्यादा आनी बंदखणी आड मनशाच्या सार्वत्रीक संघर्शाचें प्रतीक.
‘एकलेपण’ (Einsamkeit) ही ताणें बरयिल्ली कविता एकसुरेपणाचो आनी ताचो मनशाच्या आत्म्याचेर जावपी परिणामाचो अभ्यास करता. रिल्के एकांत हो एक इश्ट कसो चित्रीत करता, जो व्यक्तीक आडावन दवरता आनी ताची राखण करता, ताका लागून मनशाक आपलो आवाज आनी भितरलें सत्य सोदून काडपाक मेळटा. एकांत हो एक आलाशिरो जाता, जंय संवसारांतल्या आवाजांतल्यान आनी मागण्यांतल्यान सुटका मेळटा, आनी ताचे बदला स्वताच्या विचारांचेर आनी भावनांचेर लक्ष केंद्रीत करपाक मेळटा. एकांत हो सोंपो मार्ग न्हय हाचेर कवी भर दिता. ताका धैर्य आनी स्वताक प्रामाणीकपणान तोंड दिवपाची तयारी जाय पडटा. एकांतांत नाटक वा फटिंगपणाक सुवात ना. व्यक्तीन तांच्या भंयांक, दुबावांक आनी भितरल्या राकेसांक तोंड दिवचें पडटा. ह्याच झगड्यांतल्यान खरी वाड आनी आत्मजागृताय मेळटा अशें रिल्के सुचयता. हांगाची पावसाची तुळा फकत एकसुरेपणा कडेन ना, कारण कवितेच्या शेवटाक कवी हांतरुणार एकठांय न्हिदपाच्या आनी एकसुरेपण अणभवपा विशीं उलयता.
एकसुरेपण पावसा सारकें, म्हणल्यार मळबाच्या दुकां सारकें. हवेंत बाश्पीभवन जावन, मागीर परतून धर्तरेचेर पडून, एकेच सुवातेर कायम रावपाक सुवात मेळनाशिल्ले भशेन. दुसऱ्या छंदांत “रस्ते जेन्ना अंधूक फांतोडे वटेन घुंवतात’ हातूंतल्यान एक आशावाद दिसता पूण एकामेकां कडल्यान कांयच मेळनाशिल्ल्यो कुडी एकामेकांचो दुस्वास करून एकठांय न्हिदतात ही मनीसजातीची, स्वताच ओडून घेतिल्ली एक असहाय अपरिहार्यता. निमाणें ‘एकलेपण व्हांवता न्हंयां वांगडा,’ हातूंतल्यान वेगळेपण, अंतर दवरप, पयस वचप, पूण घडये कितें तरी बरें आनी सकारात्मक, कारण न्हंयक नकारात्मक भावना आसूंक शकना. न्हंयचो प्रवाह बळ आनी उदरगती कडेन संबंदीत आसा. अनेक वर्सां सावन परत परत वाचले उपरांत ती कविता म्हाका चड अर्थपूर्ण दिसता.

एकलेपण
एकलेपण आसता पावसा वरी.
जें लागता उदेवंक दर्यांतल्यान सांजे वेळार;
उफेता पयस मेरेन पातळिल्ल्या मळांचेर,
वयर वता आपल्याच आशिल्ल्या स्वर्गा वटेन.
आनी पडटा फकत स्वर्गा थावन शाराचेर.
झडत रावता पावस मदल्या वरांचेर,
सगळे रस्ते घुंवतात जेन्ना अंधुक फांतोडे वटेन
आनी कायंच मेळूंक नाशिल्ले मोगी,
जातात एकामेकां कडल्यान दुखेस्त आनी निराश;
आनी एकामेकांचो दुस्वास करपी लोकांक,
न्हिदचें पडटा शांतपणान
एकाच समान हांतरुणार:
मागीर एकलेपण व्हांवता न्हंयां वांगडा…

शैलेंद्र मेहता
98206 54233