आवय सांगता पुताक

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

ताच्या कवितांनी ताच्या लोकांचो हांसो, संगीत, भाशेचो मोग अशे विशय आस्पावतात, तेच वांगडा आपल्या दुख्खा विशीं, खास करून कामगार वर्गा विशीं उलोवपाक तो लजना. नकारात्मक रुढीवाद आनी भावनीक आदर्शीकरण तो टाळटा.

लँगस्टन ह्यूज (1902-1967) हो अमेरिकन कवी, समाजीक वावुरपी, कादंबरीकार, नाटककार आनी स्तंभलेखक. न्यूयॉर्क शारांतल्या हार्लेम शारांत 1920 आनी 1930 च्या दशकांत जाल्ले हार्लेम प्रबोधन हे संस्कृतीक, समाजीक आनी कला चळवळीच्या काळांतली एक प्रभावी व्यक्ती म्हणून ताका सगळे कडेन मानतात. आफ्रिकन-अमेरिकन साहित्य आनी संस्कृताय घडोवपाक ह्यूजाच्या वावराचो म्हत्वाचो वांटो आशिल्लो.
कवी म्हूण ताणें आपल्या लोकांच्यो काणयो सांगल्यो. ताचे समकालीन आशिल्ल्या कांय हेर काळ्या कवीं परस वेगळे तरेन ताणें अमेरिकेंतल्या काळ्या समाजाच्या सादारण अणभवांतल्यान आपलो वैयक्तीक अणभव पितारले आनी तांची प्रत्यक्ष संस्कृताय मुखार हाडपाचेर लक्ष केंद्रीत केलें. मिसूरी राज्यांतल्या जॉप्लीन शारांत ताचो जल्म जाल्लो आनी मध्य अस्तंतेंतल्या वेग-वेगळ्या शारांनी तो वाडलो जंय ल्हानपणा सावन ताणें वंशीक भेदभाव आनी पूर्वग्रह अणभवलो. ह्यूज कोलंबिया विद्यापिठांत शिकलो पूण वंशीक पूर्वग्रहाक लागून एक वर्सा उपरांत तो थंय सावन भायर सरलो. उपरांत ताणें मॅक्सिको, अस्तंत आफ्रिका ह्या सारक्या वेग-वेगळ्या देशांनी भोंवडी केली आनी ताचो प्रभाव ताच्या लेखनाचेर आनी संवसारा विशींचे नदरेचेर पडलो.
ह्यूज समाजीक आनी वंशीक न्याया कडेन प्रतिबद्ध आशिल्लो. आपल्या लेखना वरवीं आनी भौशीक भाशणां वरवीं ताणें आफ्रिकन-अमेरिकन लोकांचे नागरी हक्क, समानताय आनी वंशीक वेगळेपण सोंपोवपाचो पुरस्कार केलो. साहित्यीक गुणधर्म आनी संस्कृतीक म्हत्व हाका लागून फुडल्या लेखक, कार्यकर्ते आनी कलाकारांच्या पिळग्यांचेर ताणें परिणाम केला.
‘नॉट विटावट लाफ्टर’ ही ताची पयली कादंबरी, जिका साहित्याचें हार्मोन भांगरा पदक मेळ्ळां. कॅन्ससाच्या एका ल्हान शारांत वाडपी सॅंडी विल्यम्स नांवाच्या आफ्रिकन अमेरिकन तरणाट्या भुरग्याची ही काणी. ‘सिम्पल स्पिक्स हिज मायंड’ ही पारंपारीक कादंबरी न्हय, पूण तातूंत जेसी बी. सिम्पल ह्या पात्रा वरवीं ह्यूज समाजीक आनी राजकीय प्रस्नांक बुद्धी आनी विनोदान हाताळटना वंश, अन्याय आनी दिसपपट्टे जिणे विशीं खोलायेन निरिक्षण करता. ‘टॅम्बुरीन टू ग्लोरी’ ही कादंबरी एसी बेले जॉन्सन आनी लॉरा रीड ह्या दोन बायलां भोंवतणी घुंवता, जीं फटीचे धर्मीक पुनरुज्जीवन येवजणेंत घुस्पतात.
आफ्रिकन अमेरिकन नाटकाच्या मळार ताणें म्हत्वाचें योगदान दिलें. ‘मुलाटो’ हें ताचें नामनेचें नाटक. तातूंत रॉबर्ट ह्या मिस्तुराद वंशाच्या मनशाची काणी सांगल्या, जो गोऱ्या मळ्याच्या मालकाचो आनी काळे अस्तुरेचो पूत. हें आफ्रिकन-अमेरिकन मनशाचें ब्रॉडवेचेर सादर जाल्लें पयलें नाटक. ह्यूजान संगीतकार विल्यम ग्रांट स्टिल हाचे वांगडा ‘ट्रबलड आयलंड’ हो ऑपेरा तयार केलो. तो हैती क्रांतींतल्या फुडारी झां जॅक डेसालीन हाच्या जिविताचेर आदारिल्लो. ‘द प्रोडिगल सन’ हें ताचें नाटक बायबलांतले बोधकथेचेर आदारिल्लें आसा. ‘द निग्रो आर्टिस्ट अँड द रेशियल माउंटन’ हो ताचो गाजिल्लो निबंद आफ्रिकन अमेरिकन कलाकारांच्या भुमिके विशीं ताचे विचार. तो बरयता, “आपलो स्वताचो वंशीक संवसार हेर खंयच्याय संवसारांतलो मनोरंजक ना अशें म्हणपी काळ्या कवीं विशीं म्हाका लज दिसता आनी काळ्या कलाकारा विशीं लेगीत, जो आपल्याच खाशेलपणाक आनी आपूण गोऱ्या कोराचो ना हाका भियेता, देखून प्रचलीत शिक्षणपद्दती प्रमाणें निग्रो मुखामळांच्या चित्रां कडल्यान पयस सुर्यास्ताच्या चित्रां वटेन धांवता. एका कलाकाराक आपूण कितें करता तें वेंचपाक निश्चीत मेकळीक आसूंक जाय, ताणें केन्नाच ताका जाय तें करपाक भियेवंक जायना.”
आफ्रिकन-अमेरिकन साहित्याचे उदरगतीक आकार दिवन त्या साहित्याच्या अणभवांची गिरेस्तकाय आनी विविधताय हांची ताणें संवसाराक वळख करून दिली. ताचे कविता आनी हेर बरपावळीक लागून न्याय आनी समतायेच्या झुजांत जायत्या जाणांक प्रेरणा मेळ्ळी. ताचे कांय उल्लेखनीय काव्यसंग्रह, ‘द वेरी ब्लूज’ (1926), ‘फायन क्लोथ्स टू द ज्यू’ (1927), ‘द निग्रो मदर अँड अदर ड्रामाटिक रिसायटेशन्स’ (1931), ‘द ड्रीम कीपर अँड अदर पोएम्स’ (1932), ‘स्कॉट्सबोरो लिमिटेड: फोर पोएम्स अँड अ प्ले’ (1932), ‘डियर लवली डेथ’ (1931), ‘शेक्सपियर इन हार्लेम’ (1942), ‘फील्ड्स ऑफ वंडर्स’ (1947), ‘वन-वे टिकेट’ (1949), ‘मॉंटेज ऑफ अ ड्रीम डिफरड’ (1951),’आस्क योर मामा’ आनी ‘मूड्स फॉर जॅझ’ (1961). ताणें आपले पुराय कारकिर्दींत उजवाडाक हाडिल्ल्या जायत्या कविता संग्रहांतले हे फकत कांय.
ताच्या कवितांनी ताच्या लोकांचो हांसो, संगीत, भाशेचो मोग अशे विशय आस्पावतात, तेच वांगडा आपल्या दुख्खा विशीं, खास करून कामगार वर्गा विशीं उलोवपाक तो लजना. नकारात्मक रुढीवाद आनी भावनीक आदर्शीकरण तो टाळटा. घडये हेच पारदर्शकतायेक लागून, खास करून ताच्या सुरवातीच्या वर्सांनी जायत्या काळ्या बुदवंतांक तो काळ्या जिविताचें एक सामकें अनाकर्शक चित्र रंगयता अशें दिसलें. लॅंगस्टन ह्यूजाच्यो कविता वाचप्याच्या आत्म्या कडेन खोलायेन उलयतात हाचें एक कारण म्हणल्यार तो आपल्या लोकांचेर परिणाम करपी प्रस्नां विशीं ताका कितें दिसता तें धाडसान मांडपाक भियेना, खास करून सामके वैयक्तीक पद्धतीन. ह्यूजाची कविता चड करून सादारण आफ्रिकन-अमेरिकन लोकांच्या अणभवांतल्यान तांची खोस, दुख्ख, आशा आनी सपनां उक्तायता.
‘हार्लेम’ हे कवितेंत तो अपूर्ण सपनां, आशा आनी महत्वाकांक्षा न्हयकारल्यार निर्माण जावपी निराशा आनी खतखतपी राग उजवाडाक हाडटा. ‘आय टू, सिंग अमेरिका,’ कवितेंत आफ्रिकन-अमेरिकन समाजाच्या लवचीकपणाची आनी अभिमानाची परब तो मनयता, अमेरिकेचो एक अभिन्न भाग म्हूण तांची हक्काची सुवात दाखयता. ‘द निग्रो स्पीकस ऑफ रिव्हर्स’ हातूंत आफ्रिकन-अमेरिकन लोकांच्या गिरेस्त इतिहासाचें आनी संस्कृतीक दायजाचें मार्मीक संशोधन मेळटा. बळिश्ट प्रतिमांचे माळेंतल्यान ह्यूज उलोवप्याच्या आत्म्याक काळ आनी मनशाच्या इतिहासाचो साक्षिदार आशिल्ल्या पुर्विल्ल्या न्हंयांक जोडटा. ‘लॅट अमेरिका बी अमेरिका अगेन्,’ हातूंत ह्यूज अमेरिकेच्या आदर्शीकृत नदरेचेर टिका करून कुशीक काडिल्ल्या व्यक्तींच्या वास्तवा कडेन वाचप्याक व्हरता. अमेरिकी सपन आनी अल्पसंख्यांक लोकांच्या प्रत्यक्ष अणभवांतली विसंगती ही कविता उक्ती करता. ‘अमेरिका म्हजे खातीर केन्नाच अमेरिका नाशिल्ली’ (America never was America to me) हे परत परत सांगिल्लें ओळींतल्यान तो समतावादी राष्ट्राचे कल्पनेक आव्हान दिता आनी चड समावेशक आनी न्यायपूर्ण समाज घडोवपाचो उलो मारता.
‘मदर टू सन’ कवितेंत ह्यूज आफ्रिकन-अमेरिकन समाजाक भोगचे पडटात ते संघर्श आनी कश्ट सांगपाक सोपणांचें एक बळिश्ट विस्तारीत रुपक वापरता. कवितेंतली आवय आपल्या पुताक आडमेळीं आनी आव्हानां आसून लेगीत तिगून रावपाचो सल्लो दिता, ताणें मुखार वचत रावचें आनी हार मानची न्हय अशें आवाहन करता. कवितेचो लवचीकपण आनी निर्धाराचो संदेश वाचप्यां मदीं प्रतिध्वनीत जाला. कवितेचें केंद्रीय रुपक म्हळ्यार सोपणां, जीं जिणेच्या प्रवासाचें प्रतीक. वंशीक भेदभाव आनी समाजीक अन्यायाच्या काळांत आफ्रिकन अमेरिकन लोकांक अडचणी आयल्यात तें हीं सोपणां दाखयतात. बळ, बुद्धी आनी आव्हान हांचेर भर दितना तो आफ्रिकन अमेरिकन लोकभास वापरता. भास सादी आशिल्ल्यान ती व्यापक प्रेक्षकां मेरेन संदेश पावयता. वेग-वेगळ्या कश्टांचो उल्लेख करून कविता जिवी प्रतिमा निर्माण करता. ह्या प्रतिमांक लागून संघर्श आनी अडचणीची भावना उक्ती जाता. कवितेचो इतिहासीक संदर्भ समजून घेवप म्हत्वाचें. तो काळ आफ्रिकन अमेरिकन लोकां आड वंशीक भेदभावाचो आशिल्लो देखून आवयचे समजवणेक चड व्यापक समाजीक आनी संस्कृतीक म्हत्व मेळटा.
आवय सांगता पुताक
तर आयक पुता:
जिवीत म्हजे पासत स्फटिकाची
नितळ – निवळ इस्काद न्हय.
तातूंत आसात खिळे,
आनी तोकांचीं कुसां,
आनी फुटून गेल्ल्यो फळयो.
आनी गालिचो नाशिल्ल्यो
जमनीच्यो सुवाती – उक्त्यो.
पूण पुराय काळ
एक चडटी वयले वटेन,
आनी पावपी इस्कादी वयर मेकळ्या जाग्यार,
आनी घुंवपी कोनशांनी,
आनी वचपी केन्ना केन्नाय काळखांत
जंय नासता उजवाड.
तर पूता, फाटीं वळूं नाका.
सोपणांचेर बसूं नाका
कारण तुका हें दिसता मातशें कठीण
आतां सकयल पडूं नाका—
कारण अजून हो प्रवास उरला, पुता,
अजून उरल्या चडटी,
आनी जिवीत म्हजे पासत स्फटिकाची
नितळ – निवळ इस्काद न्हय.

शैलेंद्र मेहता
98206 54233