भांगरभूंय | प्रतिनिधी
उदरगतीच्या दिकेन गतीन पावलां मारताना, गोंयां मुखार नवीं नवीं आव्हानां उबीं जातात तीं दिश्टी पड़पाक लागल्यांत. अस्तंत घांटा सारख्या पर्यावरण अती संवेदनशील भागा कुशीक वशिल्ल्या कारणान आनी एक चडावत आव्हान पेलपाची जबाबदारी गोंय राज्याचेर आयल्या. मर्यादीत क्षेत्रफळ, दाट रान, दोंगर, न्हंयो हांचो विचार करीत जाल्यार आतां ‘उदरगती’च्या नांवा खाला चलिल्ल्या प्रकारांचेर गांभिर्यान लगाम लावपाची वेळ आयल्या.
तशें पळोवंक गेल्यार ‘मनीस – वन्यजीव’ संघर्श गोंया खातीर नवीदाद उरूंक ना. कुळागरांत आयिल्ल्या वागांची जाल्ली हत्त्या ह्या राज्यान पळयल्या. मनीस वस्तीत येवन पाळीव जनावरांचेर अदीं-मदीं बिबटे, वाग भूस भारून वतात. रातच्या वेळार महामार्गार गवे येवप, साळांचे चोमे येवप ह्या सारख्यो घडणुको आतऱ्या पयऱ्यान खबरांपत्रांनी येयत आसतात. हतयाच्या कळपांतल्यान शेणिल्लो “ओमकार” परत धुमाकूळ घालता म्हण बातमी जाल्या. हरशीं म्हण सिंधूदुर्ग शिमे लागसार हतयांच्या कळपांनी शेती बागायतींचें लुकसाण केलां म्हणपाच्यो खबरो वाचनांत येवप आमचे खातीर नवी गजाल न्हय. णव्वदाच्या दशकांत फकत माकड आनी कांय मोठ्या मांसाहारी मांजरा पुरतो मर्यादीत आशिल्लो ‘मनीस- वन्यप्राणी’ संघर्श आतां विखारी सर्पां मेरेन पावला.
फाटल्या म्हयन्यांत कांय खबरांपत्रांनी आनी डिजिटल माध्यमांचेर गोंयांतल्या रेल्वे रुळां कुशीक किंग कोब्रा ह्या विखारी सर्पाच्या अस्तित्वाची बातमी उजवाडा आयिल्ली. दिकांश परमार ह्या सर्प-अभ्यासकान ह्या विशयाचेर खोलायेन आभ्यास करून आपलो शोधप्रपत्र नामनेच्या शोध ग्रंथान उजवाडाक हाडलां. तांच्या पंगडान गोंयांतल्या वेगवेगळ्या किंग कोब्रा सांपडिल्ल्या भागांचो अभ्यास करून ह्या सर्पांच्या भोंवडेचेर भाश्य केलां. किंग कोब्राची ‘ओसीओफॅगस कलींगा’ ही प्रजाती गोंयांत सांपडटा. पूण ताचो आधिवास सामको विशिष्ट पर्यावरणीय तबक्यांत सिमीत आसा. ही प्रजाती दाट रानांत, चड़ करून सदाहरीत पावसाळी जंगलांनी जंय खूब आर्द्रता आसता अशा वांठारांत सांपडटा. सैमीक नदरेन गोंयचो अस्तंत घाटांतलो प्रदेश ह्या सर्पां खातीर योग्य आनी उपमुक्त अधीवास. रानांतल्या अती दुर्गम वांठारांत राबितो करून आशिल्लो हो सोरोप तसो मनीस वस्तींत येवप सामकें दुर्मीळ. पूण, ह्या सैमीक नेमाक फांटो दियत हो सोरोप चांदर सारख्या मोकळ्या वांठारांत पावलो जो ताच्या सैमीक अधिवासा सावन मैलांनी पयस आसा. वास्को सारक्या शारी भागांत लेगीत ह्या प्रजातीचें अस्तित्व मेळप हो अभ्यासकां खातीर विचार करपाचो मुद्दो थारलो. आपल्या शोध निबंधांत दिकांश आनी तांचे पंगडान गोंयांत ही सर्प प्रजाती सांपडिल्ल्या थळांची विस्तारान म्हायती दिल्या.
प्राणिशास्त्रा प्रमाण खंयचीय प्रजाती आपल्या सैमीक अधिवासा भायर दोन कारणांक लागून येता. पयलें, ताच्या सैमीक अधीवासार संकट येयत जाल्यार आनी दूसरे, सोंप्या भक्ष्याच्या सोदान. किंग कोब्रा अस्तंत घांटाच्या दाट राना भायर खास करून रेल्वे मार्गाच्या कुशीच्या भागान पावपा फाटल्यान ही दोनूय कारणां आसपाचें न्हयकारूं येना.
पयलीं ताच्या अधिवासाचें पळोवया. रेल्वे आनी म्हामार्गाचें जाळें विस्तारपांत पर्यावरण संवेदनशील भागांत मोठे उदरगतीचें कार्य चालू आसा. रेल्वे दोट्टीकरणाचें काम करपाची परवानगी न्यायालयान न्हयकारल्या आसली तरी रेल्वेचे आपले हेर तरेचें काम त्या वांठारांत चालूच आसता. शिवाय मुरगांव बंदराचेर म्हाल हाडपी कितल्याश्याच वागिणींचें येवप-वचप त्या मार्गा वयल्यान चालू आसता. ह्या सगळ्या बोवाळान किंग कोब्राच्या अधिवासांत आडमेळी येतलीच न्हय.
आतां हो प्राणी मांसाहारी. ल्हान – ल्हान जनावरां ताचो भक्ष्य. किंग कोब्राच्या अधिवास क्षेत्रांत रेल्वे गाड्यो तकनीकी विसवाक लागून थांबतात. आमच्या रेल्वे डब्यांनी उंदरांचे वास्तव्य आसता. ते ह्या सर्पांचे भक्ष्य! भक्ष्याच्या सोदान ते बाबडे रेल्वेंत घुसतात आनी रेल्वे वता थंय ते पावतात. मागीर रेल्वेचे यार्ड, गुदांव, स्टेशनां लागसरचो वांठार तांचें नवें घर जाता. हें प्रसिद्ध जाल्ल्या शोधपत्रांत अभ्यासकांनी नमूद केलां. सैमीक स्थलांतरां परस खूब गतीन जावपी ही तांची भोंवडी.
खंयच्याय प्रजातीचें कमी वेळा भितर जावपी स्थलांतर पर्यावरण शास्त्राच्या नदरेन हुस्क्याची गजाल! तातूंत ‘किंग कोब्रा’ खास करून ‘ओसीओफॅगस कालींगा’ ही अस्तंत घाटाची थळावी प्रजाती दर्यादेग वांठारांत वा गोंयच्या पठारी प्रदेशांत पावप ही हांगासरल्या इको सिस्टमाक धोक्याची गजाल. दाट रानातलो प्राणी दाट लोकवस्तींत येवप हे त्या प्राण्याक जितलें वायट तितकेंच मनशाकय खूब मारक.
एखाद्या रानांत ‘वाग’ आसप हें त्या रानाचे समृध्देची कुरू. तशेंच एका रानांत ‘किंग कोब्रा’चो अधिवास आसप लेगीत त्या रानाची सैमीक गिरेस्तकाय अधोरेखीत करता. पर्यावरणीय संतुलन राखूंक किंग कोब्रा खूब मोलाची भुमिका निभयता. पूण हांगां गांवांनी परत परत सांपडपी हो सोरोप आमी पर्यावरण वगडायत चल्ला म्हणपाची गवाय दिता. सैमांत भक्ष्य आनी भक्षकांचो आंकडो संतुलीत आसूंक जाय. आतां जर हे भक्षक आपल्या अधिवासा भायर आयले जाल्यार थंय भक्ष्यांचो आंकडो वाडूं येता. ताचे मुखार गोंयच्या हेर वांठारांनी भक्षक प्राण्यांचो आंकडो वाडू शकता.
हाचे भायर म्हाका वेगळोच भंय दिसता तो म्हणजे सर्प दंशाचो. किंग कोब्रा हो अत्यंत विखारी सोरोप. ताकतिकेची वैजकी सुविधा मेळूंक ना जाल्यार दंश केल्या मनशाचें मरण लागीं लागीं निश्चितच म्हणपाचें. अशे परिस्थितीन हाचोय गंभीर विचार करपाची गरज आसा.
मनीस वस्तीत ओमकार हत्ती येवप, एकाद्या बिबट्यान गायेक रातयां फस्त करप, कोणाच्या तरी गाडयेक गव्याची धडक बसप आनी रेल्वे रुळा कुशीकच्या गांवांनी ‘किंग कोब्रा’ मेळप ह्यो आमच्या इबाडत वचपी जंगल संपत्तीचें लक्षण. एक झाड कातरलें आनी ताचे बदला धा झाडां रोयलीं म्हण ताका जंगल म्हणू येना. मुळांत ‘इको सिस्टम” समजून घेवन ताची भलायकी राखपा कडेन आमचो कल आसूंक जाय. किंग कोब्रा आमच्या दाट रानाचें वैभव. तो हाल्लो जाल्यार आमचे “इकोसिस्टम” हालतलें आनी पर्यायान आमची जिणच हालतली. रेल्वेच्या ह्या मोन्या प्रवाश्या कडेन आमची संवेदना जोडुया, ताच्या राखणे कडे बांदील जावंया…
डॉ. पुरुषोत्तम वेर्लेकार
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
