आत्मसाक्षात्काराची अल्पाक्षरी अनुभुती ः वज्रां आनी थिकां

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आशय आनी रूप हांचे बाबतींत काव्यान देश-काल-परिस्थिती प्रमाण रुपां घेतल्यांत. काव्य ह्या उतराचे आलंकारीक, छंदबद्ध, लय-ताल-नादयुक्त, गेय, श्राव्य, रुपकात्मक, मुक्तछंद अशे कितलेशेच अर्थ आदल्या काळा सावन मानीत आयल्यात. दरेका काळा प्रमाण हांतूतल्या एका वा चड प्रकाराच्या अर्थान काव्याचेर आपलें वर्चस्व दाखयलां. कविता मोटवी, अल्पाक्षरी आसची काय दीर्घ? महाकाव्य जावची काय खंडकाव्य? हे त्या-त्या देश-काल-परिस्थितीन आनी कवींनी थरयलां.
पूण कवितेचें वेवच्छेदक, वेगळावपी लक्षण म्हणल्यार तिचें अल्पाक्षरत्व, मिताक्षरी स्वरूप, तें मात सासणाचें उरलां. गद्य-लेखना वरवी जें पानांचीं पानां बरोवन सांगचें पडटा तें पद्याच्या आदारान कांय वळींनी सांगू येता, हें काव्याचें मुळावें शाश्वत लक्षण (कोंकणींतलें पद हें उतर मुळाव्या पद्य उतराचेंच अपभ्रंश रूप). अशें धवळिल्लें, घोटिल्लें, आटयल्लें तें आशिल्ल्यानच ताका सौंदर्य फावो जाता. हें सौंदर्य केन्ना दोळ्यांक दिश्टी पडटा, केन्ना कानांक गोड लागता, केन्ना ताचो आशय आंगार कांटो हाडटा जाल्यार केन्ना मना-काळजाक आनी बुद्दीक लेगीत आफुडटा. म्हणी, ओपारी, वाक्प्रचार हीं काव्यरुपांच. अणभव आनी शाणेपण शिकोवपी काव्यपूर्ण वाक्य म्हणल्यार ओपार. जिविताचो खूब व्हड अर्थ तें सुचयता. एखादरो व्हड नद, नदी-न्हंय जशी सुंदर दिसता तेच प्रमाण ल्हानशी तळी, वझरो वा झर लेगीत मनभुलोवणी आनी सुंदर आसता. तीच गजाल महाकाव्य आनी लघुकाव्याची. लघुकाव्यांत फकत छंद, वृत्त, अनुप्रास, लयबद्धताय, ताल, नाद चड मात्रेंत आसता म्हूण लघुकाव्य सुंदर जाता अशें न्हय. मुळांत सर्वंकश जिणेचो घेतिल्लो वेध, काडिल्लो अर्क आनी आशय लघुकाव्यांत आसता, जो ताका फावोशें अभिव्यक्तीचें, अविश्काराचें रूप धारण करता, म्हूण लघुकाव्य सुंदर जावंक पावता, हें चड खरें. Small is beautiful. म्हणटात, तें हेच खातीर.
संस्कृत भाशेंत अशे तरेचें लघुकाव्य बरोवपाची प्रदीर्घ परंपरा आसाः
अल्पाक्षरं असंदिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम् I
अस्तोभं अनवद्यं च सूत्रं सूत्र विदो विदु: II
(वायुपुराण, सा. श. पयलीं 500 वर्सां)
(उण्या अक्षरांनी/उतरांनी सांगिल्लें, दुबाव-विरयत वा स्पश्ट अर्थ आशिल्लें, आपरोस काडिल्लें, सर्वव्यापी, पुनरावृत्ती नाशिल्लें, अभेद्य वा विनाशी अशे बरपावळीक सुत्र म्हणटात.
अशे तरेचें बरप करपा खातीर आत्मानुभवाची, आत्मसाक्षात्काराची अनुभुती घेवची वा येवची पडटा. अशे तरेच्या सुत्रांक संस्कृत भाशेन सुक्तां अशें मानलें. सुक्तां म्हणल्यार विचारांचीं मोतयां. फुडें संस्कृत भाशेंत ‘सुभाषित’ नांवान काव्य-रचणूक जाली, ती सुविचारात्मक, उपदेशात्मक, बोधात्मक, प्रवचनात्मक सत्यवचनां आशिल्लीं. फुडें जपान मेरेन जाल्ल्या बुद्धमताच्या प्रचार आनी प्रसाराक लागून सुभाशीत – झेन – हायकू असो ह्या काव्य-प्रकाराचो प्रवास जालो.
कोंकणींत मनोहरराय सरदेसायांनी फ्रेंच भाशेच्या प्रभावांतल्यान हो अल्पाक्षरी काव्याचो प्रकार पयले फावट केळयलो. उपरांत थिकां, जायोजुयो, पिसोळीं, घुंगरां, कवित्रां, रानकळे, उज्या-किटी, काजुले, कणयो, शिरपुटां, चंवरां अश्या विंगड-विंगड नांवांनी फुडें साबार कवींनी हो प्रकार फुलयलो.
1994 वर्सा मराठी भाशेंत चंद्रशेखर गोखले ह्या कवीन ‘मी माझा’ ह्या नांवान उजवाडायिल्ल्या ‘चारोळी’ (ह्या उतराक चार वळी आनी एके वनस्पतीचें वा तिच्या फळाचें नांव, अशे दोन अर्थ आसात) कविता-संग्रहान मराठी, कोंकणी आनी हेर भासांतल्या कवींक आनी वाचप्यांक भूल घाली. ह्या झेल्याचे अणकार हेर भारतीय भासांनी जाले. लाखांनी संख्येन हो झेलो खपलो. त्या झेल्या उपरांत कोंकणींत लेगीत चारोळी कवनांचें पीक आयलें.
आतां खूब काळा उपरांत डॉ. पांडुरंग फळदेसाय हांणी ‘वज्रां आनी थिकां’ ह्या नांवान आपलो लघु-कवितांचो झेलो उजवाडायला. दोन ते स-सात वळी मेरेनच्यो (चडश्यो चार आनी स वळींच्यो आनी थोड्यो सात वळींच्यो) ह्यो कविता.
वज्रथिकां हांतूतलें ‘थिकां’ हें उतर बाकीबाबान सुचयल्लें. उतरांचें कवितेंतलें ज्युस्ताज्युस्तपण, अचूकपण, नेमकेपण सुचोवपी ‘मुदयेर थीक’ हो एक कोंकणी वाक्प्रचार. मराठींत चपखल म्हणटात तशीं हीं उतरां कवितेच्या आनी पर्यायान जिवनाभुवाच्या आशयाक समर्पक आसतात. डॉ. फळदेसाय हांणी ह्या थिकां उतराक जोडिल्लें ‘वज्र’ हें उतर आशयाचें घनत्व, घटसाण, अभेद्यताय, थीरताय सुचयता (शणै गोंयबाबाच्या एका लेख-संग्रहाचें नाव वज्रलिखणी आसा). 60-62 पानांनी सुमार 300-350 वज्रां आनी थिकां कवीन रचल्यांत. थिकां ल्हानूच आसतात, पूण तीं वज्राचीं आशिल्ल्यान ताकदवान जाल्यांत.
वयर सांगिल्ले प्रमाण आत्मसाक्षात्काराचे, आत्मानुभवाचे अनुभुतींतल्यान हें काव्य जल्माक येता. कवीमनाची एक संतुलीत, समाधानी आनी समाधी अवस्था जेन्ना निर्माण जाता, तेन्नाच उतरां-पलतडचो आशय अविश्कृत जाता. ते खातीर कवी कडेन फकत जिणेचो अर्थगर्भ, अर्थखोल आशय आसून उपकारना, जाल्यार सौंदर्यासक्त नदर आनी अफाट कल्पनाशक्त आसप गरजेचें आसता. ह्यो दोनूय बाबी जुळून आयल्यो जाल्यारूच विश्वात्मक सत्याची (युनिवर्सल ट्रूथ) परगटावणी जाता. कवीन मनाची ही समाधानताय सादल्या देखून ह्यो चिंतन-शलाका उदेल्यात.
ह्या दुक्यो-तिवळां-चवक्यो-पांचरां स्वरुपाच्या कवितांचें वैशिश्ट्य म्हणल्यार त्यो स्वतंत्र आनी एकोड्यो आसतात. तांचो फाटलो-फुडलो संदर्भ पळोवपाची गरज आसना. एखादरो विचार, भावना, प्रतिपादन, मुद्दो, सिद्धांत, कल्पना, उपदेश हांचे मदल्यान त्यो सुरू जातात आनी तांचेच भितर सोंपतात.
कवितेच्या पयल्या अर्दांत मांडिल्लो विचार दुसऱ्या अर्दांत एकतर उत्कर्शाक पावता वा अपकर्शान सोंपता. कवितेचो समारोप केन्ना अजापाचो धक्को दिता, तो तांतूतल्या आशयाच्या चड-उताराक लागून वा अनपेक्षीत मांडावळीक लागून. विशिश्ट उतरांची निवड, वेंच आनी/वा मांडणी, क्रम हांकां लागून हे कवितेच्या आशयाक अकस्मात, अचकीत, अनपेक्षीत, अनाहूत, अविश्वसनीय कलाटणी वा मोड मेळटा.
मनीस भायल्यान कसोय दिसलो तरी ताची खरी वळख ताच्या भितरल्या रुपा वयल्यान घडटा, हें सांगूंक कवी म्हणटा –
नाल्ल आनी मनीस
कितलेय बरे दिसले तरी
नाल्ल फोडल्या बगर आनी
मनीस जोडल्या बगर कळना
हांगा ‘फोडल्या’ आनी ‘जोडल्या’ ह्या उतरांतल्यान ‘भितरली’ वळख घडयल्या.
फकत दोन वळींनी व्हड आशय कवी मनोहरराय उकतायताले. तेच धर्तेर कवी मनशाची वृत्ती दाखयता –
कांय करतात गिरेस्तकायेक सलाम
कांय करतात गरीबकायेक गुलाम
जायते फावट हीं सुविचार-कवनां कशीं येतात –
घेवपा सारकी गजाल – ज्ञान
दिवपा सारकी गजाल – दान
उलोवपा सारकी गजाल – सत्य
करपा सारकी गजाल – दया
सोडपा सारकी गजाल – बंडाय
आयजची जीण दुबावी, संदिग्ध जाल्या हें सांगतना कवी म्हणटा –
उतरां आनी विचार
केन्ना उतरां कळनात
केन्ना विचार समजनात.
जीण सादेपणान जगची. मनसोक्त खेळचें. भावना मेकळेपणान उकतावच्यो, ही कवीची वृत्त्ती. कांय फावट हीं कवनां उपदेशांचें रुप घेतात –
खोशयेच्या भारार उतर दिवंनाका
रागाच्या भारार जाप दिवंनाका
दुख्खाच्या भारार निर्णय घेवंनाका
दीसपट्ट्या निरिक्षणांतल्यान आयजचे जिणेचें बकालपण कवी उकतायता –
देवा, कसले दीस आयले हे
व्हाणां खातीर शोरूम आनी
पुस्तकां खातीर फुटपाथ
जोतीं अपुरबायेचीं आनी गिन्यान रस्त्यार !
बागेंतलीं कडूलिंबाचीं झाडां उणीं जाल्ल्यान ती कडवटसाण कुटुंबांनी वाडल्या आनी रगतांतली गोडसाण वाडल्या अशें आयजचे समाजीक स्थितीचें यथार्थ वर्णन कवी करता. फकत उतरांचो योग्य वापर केल्यार एक व्हड अर्थ निर्माण जांव येता, कवी म्हणटा –
फोट्यांन उबे रावपी
सदांच तुज्या सवें नासतात
दुख्खांत तुज्या सवें रावपी
तुजे फाटी आसतात.
हांगा ‘फोटो’ आनी ‘फाटी’ अनुप्राशी उतरांच्या वापरांतल्यान कवी इश्टागतीचो गहन अर्थ सांगता. सर्वसादारणपणान बरें वागप, बरें कर्तुब, मोग, माया, ममता, काकळूट, भुतदया, शांती आनी सवस्तकाय, उजूपण, निस्वार्थ, सोंशिकताय अश्या मुल्यांचेर ह्यो कविता आदारल्यात.
गौतम बुद्धान मनाक ‘माकड’ म्हणिल्लें, कवी ताका व्हांवत्या उदकाची उपमा दिता. वायट कर्मां मनशाक बुडयतात जाल्यार बरीं कर्मां चडयतात, अशें कवीक दिसता.
उदकांत उदक रिगल्यार नाद, घासल्यार वाद आनी तिंबल्यार संवाद अश्यो उतरांच्यो तीन अवस्था कवीन सांगल्यात. ‘तिंबप’ म्हणल्यार भिजप हें सांगचें लागना.
कांय फावट ह्यो कविता, सुभाषितांचें रूप घेतात –
परिस्थितीचे शाळेंत
वास्तवाचें शिक्षण
केन्ना अणभवाच्या उपदेशाचो डोस मेळटा –
गरिबींत लज नाका
गिरेस्तकायेंत मद नाका
अणभव आनी शाणेपण शिकोवपी काव्यपूर्ण वाक्य म्हणल्यार ओंपार अशें शांताराम हेदो हांनी आपल्या कोंकणी-कोंकणी शब्दकोशांत म्हणिल्लें. प्रस्तूत कवीच्यो कविता म्हणल्यार ओंपारीच.
कवीची सुक्षीम निरिक्षण शक्त पळयात :
तूं उजवाडांत आसतना
सगले तुजे वांगडा
तूं काळखांत पावल्यार
तुजी सांवळी पसून
तुजो सांगात सोडटा.
वाक्चातुर्य हें ह्या कवितांचें खाशेलपण. उतरां वा कल्पना चतुरपणान, कल्पक आनी रंजक तरेन वापरतकीच ही केन्ना उपहासात्मक, केन्ना उपरोधी, केन्ना मिश्कील जाल्यार केन्ना व्यंगात्मक कविता जाता. डॉ. पांडुरंग फळदेसाय हांचे कवितेंत उपहासात्मक, उपरोधी स्वर चड दिसना तेच तरेन व्यंगात्मक दिश्टिकोन दिसना. तांचे कवितेंतल्यान विरोधाभास मात सपसप दिश्टी पडटा –
शिक्षक शिकयता आनी मागीर परिक्षा घेता
आयुश्य परिक्षा घेता आनी मागीर शिकयता.
‘वज्राथिकां’तल्या चडश्या काव्याक दृश्यात्मकताय आसा –
अडचणी- आडमेळे वॉशिंग मशिना सारके
ते आमकां उमळटात, झंझळायतात, पिळटात
पूण निमाणें लख्ख नितळ करून भायर काडटात
हो बोध जाणून घेयात-
सपनां पळोवपाक शांत-गाढ न्हीद जाय
ध्येया खातीर सवन रात जागरणां जाय
सपनां पळोवंक न्हीद
ध्येया खातीर राती जागय
‘मनाच्या श्लोकां’तल्यान जशे तरेन संत रामदासांनी आपल्या मनाकूच उपदेश केल्लो तसोच उपदेश कवी आपल्या मनाक करता –
पोटांत गेल्लें वीख एकल्याकूच मारता
कानांत गेल्लें वीख शेंकड्यांनी नातीं तोडटा
म्हण काम करतल्यांची तुस्त कर
कान भरतल्यांची न्हय
आधुनीक काळांतलीं उतरां वापरून कवीन जिणेचेर केल्लें हें भाश्य पळयात –
जिणेच्या सिनेमाक वन्समोर ना
आवडट्या खिणाक डावनलोड ना
नसते यादीक डिलीट ना
जिणेचो सिनेमा परत लागचो ना
प्रबोधन आनी तत्वगिन्यान हो साहित्याचो मूलकंद जावन आसा. मानवी जीण समृद्ध, शांतीकायेची, सवस्तकायेची करपांत साहित्याचें योगदान अपेक्षीत आसता. सर्वसादारणपणान सुभाशीत म्हणल्यार सत्यवचन, पूण तें सदांच तशें आसताच अशें ना. कांय फावटी जिणेंत आयिल्ल्या अणभवाचें वा घेतिल्ले अनुभुतीचें विश्लेशण आपले परीन करपाचो यत्न कवी करता. तें करतना तो आशयाची आनी उतरांची
चतुर आनी लघुरुपांत मांडणी करता (Epigrammatic Style).
डॉ. पांडुरंग फळदेसाय हांणी वयले वयर पळोवंक मिश्कील, उपहासात्मक पूण मुळांत, खोल वचून पळयल्यार जिणेचो खरायेन वेध घेवपी शैली नकसुदपणान वापरल्या. रेखीव, आटोपशीर, ठसठशीत आनी स्पश्ट विचारकणिका तांणी वाचप्यांक भेटयल्यात. कवीच्या अणभवांचें सार मांडपी हें रसायन. संस्कृतांत सुभाशितांक ‘अमृतवाणी’ म्हणटाले, ताचोच प्रत्यय हें काव्य वाचतना येता. अनुभुतींची घुसळण करतकीच आयिल्लें हें नवनीत, जिवीतसार. तें देश-काल-परिस्थिती निरपेक्ष आसा. तांचे अतीत वचून तें जिणे-अनुभुती प्रदान करता. आकारान ल्हान आसलीं तरी आशयाचें दीर्घत्व आनी खराय तांकां लाबल्या. मानवी जिणेचो अर्क, आपरोस आनी मतितार्थ तातुंतल्यान वाचूंक मेळटा. कवीन आमच्या मूळ पुरसा कडल्यान, शणै गोंयबाबा कडल्यान तत्वगिन्यान प्राप्त केलां आनी बाकीबाबान ताका सौंदर्यात्मक नदर फावो करून दिल्या.
ह्यो कविता स्वच्छंदी आसात.
मुक्तविहार करपी आसात. तांकां ना
विशयाचें बंधन ना आकार-आटापाचो
सोंस. पोन्ने इश्ट भांगरा भशेन जाल्यार नवे इश्ट वज्राथिकां भाशेन. नवे इश्ट मेळटकीच भांगरा भशेन आदले इश्ट सोडप समा न्हय, हें सांगतना कवी म्हणटा –
वज्रांचे बसकेक भांगर जाय
माणसुकेक मांगोर जाय
कवितेक फावो तशीं उतरां सुचपाक फकत शब्दसामर्थ्य न्हय जाल्यार प्रसंगोचीत हुशारी (wit) लागता, जी मन-बुद्दीचे तनरेंतल्यान येता.
कवीच्या ह्या अल्पाक्षरी कवितांक माणसुकेचें अधिश्ठान – मांगर लाबून दीर्घायुश्य लाबूं, होच आंवडो.

भूषण भावे