श्रीअनंत चतुर्दशी व्रताचें म्हत्व आनीक परंपरा

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

भाद्रपदाच्या शुक्ल पक्ष चतुर्थी तिथीक गणपतीची प्रतिष्ठापना करुन महाराष्ट्र, कोंकण, गोंय आनी कांय राज्यांनी चवथ व्हडा उमेदीन, भक्तीभावान मनयतात. लोकमान्य टिळक हांणी भौशीक गणेशोत्सवाची प्रथा 1894 वर्सां सुरु केली. ती आजुनूय नेटान मुखार व्हरपाचो वावर तरणाटी पिळगी करता. चवथ सोंपपाक येता तेन्ना अनंत चतुर्दशी येता. अंदूं ती शुक्रारा 9 सप्टेंबराक मनयतले.
भाद्रपद शुल्क चतुर्दशीक म्हळ्यार अनंत चतुर्दशीक भौशीक गणपतीच्या मूर्तीचें विसर्जन जाता. ह्या दिसा श्रीअनंत पूजा, व्रताची परब कांय घरांनी खासा धार्मिक, सांस्कृतिक कार्यावळीं सयत मनयतात. ह्या व्रताचो वेदकाळा सावन तैत्तरीय उपनिषदांत उल्लेख आसा. ब्रह्माचें स्वरुप सत्य, ज्ञान आनी अनंत आसा. जें उत्पन्न जायना आनी जाचो केन्नाच नाश जायना ते ‘कालतः अनंत’ आसा.
श्री अनंत म्हळ्यार श्री विष्णू. तो मुळावो आकाशदेव आसपाचो अदमास वैदिक आनी पौराणिक ग्रंथांनी उक्तायला. श्री विष्णूचो रंग आकाशा सारको निळो. इंद्रपूजेक विरोध करपी श्रीकृष्ण हो विष्णूचो आठवो अवतार. वैदिक धर्म आनिक अवैदिक द्रवीड धर्माचें एकीकरण जाले उपरात आर्यांनी मान्यताय दिली. तांतूत श्री विष्णू आसपावीत आसा.
ऋग्वेदांत विष्णूक सूर्याचें एक रुप मानला. विष्णूचे तीन ‘पदक्षेप’ हे आजव्या विश्वाचो आधार मानला. श्रीविष्णूची मदत घेवन देवांनी पृथ्वी व्यापली. ब्राह्मण ग्रंथांच्या काळांत विष्णूक ‘परमस्थान’ मेळ्ळें. यज्ञ म्हळ्यार विष्णू आनी तो करपी यजमान म्हळ्यारुय विष्णू अश्या स्वरुपांत लोकमान्यता मेळ्ळी. उपनिषदांच्या काळांत ब्रह्मा, विष्णू आनी महेश ह्या त्रिमूर्तीची कल्पना प्रस्थापित जाली. महाभारतांत आनी भगवत तशेंच पुराणांनी श्री विष्णू म्हळ्यार श्री अनंत देवाचें म्हत्व वाडयलें. विष्णू आनी परब्रह्म हे एकूच आसा, अशें भक्तांनी मानले.
श्रीकृष्णान चार हातांत शंख, चक्र, गदा आनीक पद्म ही आयुधां धरल्यांत. लक्ष्मी ही ताची घरकान्न आनीक गरुड हें वाहन. पितांबर, वनमाळा, किरिट कुंडलां आनीक पृथ्वी, उदक, तेज हीं ताची आभूषणां आसात. चातुर्मासांत म्हळ्यार श्रावण, भाद्रपद, आश्विन आनीक कार्तिक म्हयन्यांत भगवान विष्णू शेषशाही नागाचेर निजता. पुराणांत विष्णूचे 10 अवतार, भागवत पुराणांत 22, हरिवंशांत 8 जाल्यार महाभारतांत 9 अवतार मानल्यात. पुरुषसुक्ताच्या आदारान जो याग करतात, ताका विष्णूयाग म्हणटात. विष्णूलक्ष प्रदक्षिणा व्रत, विष्णुलक्षवर्ती व्रत अशीं व्रतां भक्त करतात. मार्गशिषांत शुद्ध सप्तमीक विष्णुसप्तमी म्हणून मनयता. रक्तचंदन आनीक खनफुलां (तांबडी फुलां) अर्पण करुन ताची पूजा करतात.
श्रीअनंत चतुर्दशी व्रताचें म्हत्व व्हड आसा. हें व्रत केलें जाल्यार ह्या भक्तांक श्रीमंती, बरी भलायकी, सुख आनी समाधान मेळटा. तशेंच तांच्यो इत्सा पुराय जातात. पांडवांनी वनवासांत आसतना श्रीकृष्णाची पूजा केली तेन्ना श्रीकृष्णान तांकां ‘अनंतव्रत’ केल्यार इच्छित फळ तुमकां मेळटलें, अशें सांगलें. आनीक एके कथे नुसार सुशीला नांवाचे बायलेक तिची सावत्र आवय कर्कशा हिणें खूब त्रास दिले. तेन्ना सुशिलान कांय विष्णू भक्त बायलांच्या सांगण्या वयल्यान अनंत पूजा व्रत केलें. श्री अनंताची सुशिलाचेर कृपा जाली आनी तिचो संवसार सुखाचो जालो.
अनंत चतुर्दशीचें पूजन, व्रत करपी भक्त विष्णू, शेषशायी नाग आनी गंगेची पूजा करतात. अनंत पूजनांत पवित्र उदकाच्या कलशा भोंवतणी दोरो गुंडाळतात. तो दोरो अनंताचो आसा अशी श्रद्धा दवरुन बायलां दाव्या हाताक जाल्यार दादले उजव्या हाताक तो दोरो बांदून सांबाळून दवरतात. वैष्णव म्हळ्यार विष्णू भक्त ह्या व्रताचें आचरण करता. चौदा वर्सां व्रत केले उपरांत व्रताचें उद्यापन करून सांगता करतात. पूण, व्रताची परंपरा अखंड दवरपाक ज्या कुटूंबांनी हें व्रत मनयता ते तांची फुडली पिळगी मनयता. मदीं खंड पडचो न्हय, अशी भक्तांची भावना.
श्रीअनंताची मूर्ती, दर्भाचो नाग आनी कलशांत उदक म्हळ्यार अनंत, शेषशायी आनी गंगेची धार्मिक विधी सयत पूजा करता. नागाक दुदाचो नैवेद्य जाल्यार अनंताक चवडे, अनारसे आनी गोड पदार्थाचो नैवेद्य दाखयतात. चवडे, अनारसे ब्राह्मणांक वायन म्हणून दितात. ह्या व्रता निमतान सोयरे, शेजारी आनी अनंत भक्त एकठांय येवन व्हडा दबाज्यान आरती, भजन करतात. कांय कडेन म्हाप्रसाद दिवपाची प्रथा आसा.
महाराष्ट्रांत हजारांनी वैष्णव कुटुंबां आसात. पूण कोंकणा सयत महाराष्ट्रांतल्या अनंत चतुर्दशी व्रताची परब सगलेच लोक करीनात. खास करून गोंयां ती जाता. तीय ब्राह्मण पुजारी आनी सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबांनी. सांगें, काणकोण, फोंडें, सांखळे, दिवचले, पेडण्यां बऱ्याच कुटुंबांनी ही व्रत पुजनाची परंपरा मुखार व्हरपाचो वावर पुर्तुगेज काळा सावन आयज मेरेन चालूच दवरला.

रमेश सावयकार
9637748974