भांगरभूंय | प्रतिनिधी
खरो प्रस्न म्हणल्यार उर्जा अल्पकाळांतल्या प्रतिकात्मक जैतां परस दीर्घकाळांतल्या संस्थांच्या बळगें दिवपा कडेन व्हरतात काय कितें?
रताच्या संविधानांत भाशीक विविधतायेक प्रजासत्ताकाची बुन्याद म्हूण मान्यताय दिल्या. तरी जायत्या अल्पसंख्यांक भाशांक मान्यताय आपोआप मेळ्ळी ना आनी मेळ्ळीय जाल्यार पर्याप्त रुपान मेळ्ळी ना. भारतांतल्या जायत्या ल्हान (संख्येच्या दिश्टीन) देशी भाशीक समाजांनी खूब कश्ट सोंसून आपल्या भाशांक “भाशा” म्हूण मान्यताय मेळयिल्ली. तांचे अणभव प्रतिश्ठा, प्रमाणीकरण आनी दीर्घकालीन अस्तित्वाविशीं चिंतीत आशिल्ल्या खंयच्याय भाशीक समुदाया पासत म्हत्वाच्यो देखी दितात.
मैथिली
सगल्यांत बोध दिवपी देख म्हणल्यार मैथिलीची. मैथिली भास बिहार आनी शेजारच्या वाठारांनी उलयतात. समृद्ध मध्ययुगीन आनी आधुनीक साहित्यीक परंपरा आसुनूय, आपली स्वताची “तिर्हुता” लिपी आसुनूय, भारत सरकारान दसकां-दसकांभर मैथिलीक हिंदीची एक बोली मानली. तिच्या व्याकरणाचें दस्तावेजीकरण, अभिजात ग्रंथांचीं विमर्शीक आवृत्ती आनी समीक्षा उजवाडावप आनी तिची रचणुकेची खाशेलपण दाखोवपा खातीर मैथिली विद्वान आनी लेखकांनी धीर धरून वावर केलो. साहित्य परिशदो, नेमाळीं आनी सांस्कृतीक संचलन हाका लागून मैथिली चळवळींत बौद्धीक गती निर्माण जाली. निमाणें 2003 वर्सा संविधानाच्या आठवे अनुसुचींत मैथिलीचो आसपाव जालो. हांगा धडो स्पश्ट आसा: तिगावू विद्वत्ता आनी साहित्य निर्मिती भाशीक स्वायत्ततेचे दावे घटमूट आनी बळिश्ट करता. फकत भावनांतल्यान न्हय, तर दस्तावेजीकरण, प्रकाशन आनी संघटीत सुयोजीत पुरस्कारांतल्यान खंयच्याय भाशेक मान्यताय मेळटा.
बोरो
एक वेगळी पूण तितलीच म्हत्वाची काणी आसामांतल्या बोरोची. बोरो उलोवप्यांक फकत कुशीक काडपाक न्हय तर लिपी वेंचणी आनी प्रादेशीक बदलाचेर अंतर्गत विखंडनाकूय तोंड दिवचें पडलें. बोरो समाजाक फकत अधिकृत मान्यताये खातीर झगडचें पडलें ना, तर वेगवेगळ्या लिपी वापरप्यांक एकठांय हाडपाचे दिकेनूय वावर करचो पडलो ते करपा खातीर तांणी देवनागरींत तांचे भाशेक गरज पडटा त्यो कुरू जोडून ती लिपी आपणायली. काळा प्रमाण बोरो साहित्य सभा सारक्या सामुदायीक संस्थांनी बोरो शुद्धलेखनाचे नेम स्थीर करपाक आनी पाठ्यपुस्तकांक चालना दिवपाक निर्णायक भूमिका साकारली. आसामांतर्गत स्वायत्त बोरोलँड वाठाराची निर्मिती सयत राजकीय विंगड घडामोडींक लागून हे भाशे खातीर आसामा भितर एक प्रशासकी सुवात निर्माण जाली. आयज बोरोचो उपेग बोरोलँड वाठाराभितर शाळांनी, सर्तीच्या परिक्षांनी आनी अधिकृत संपर्कांत जाता. बोरोचें अणभव एक वेव्हारीक सत्य रेखांकीत करता: घटनात्मक मान्यताय फकत तेन्नाच अर्थपूर्ण आसता जेन्ना ताचे वांगडा संस्थांनी यंत्रणा आसता, त्यो यंत्रणा म्हणल्यार- शिक्षक प्रशिक्षण, अभ्यासक्रमाची उदरगत आनी प्रशासनीक मळार सर्वव्यापी वापर.
आसामी
आसामांतलीच आनीक एक देख म्हणल्यार आसामी भाशेची. आसामांतलो आसामी–बंगाली भाशीक वाद ब्रिटीशकालीन प्रशासकी निर्णय, स्थलांतरां, स्पर्धात्मक भाशीक अस्मिताय हांच्या लांब इतिहासांतल्यान उदेलो. ब्रिटीश राजवटीपयलीं आसामाच्या आहोम राज्यांत आसामी भास ही आहोम दरबाराची राजभास आशिल्ली. जेन्ना आसाम ब्रिटीश सत्तेखाला गेली तेन्ना न्यायालयांनी, कार्यालयांनी आनी शाळांनी आसामी भाशेक कुशीन दवरून 1836 वर्सा ब्रिटीशांनी (कांय गैरसमजणी निमितान) बंगालीक प्रशासनाची भास केली आनी आसामी भाशेक बंगालीची उलोवपी बोली मानली. थळाव्या अभ्यासकांनी तिगून केल्ल्या आसामी पुरस्कारा (activism) उपरांत 1873 वर्सा आसामी भास शिक्षणाचें आनी प्रशासनाचें माध्यम म्हणून परतून राजभास पाटार बसली, तरी तणाव पुरायपणान उणो जालो ना. स्वातंत्रताये उपरांतच्या दसकांत लोकसंख्येचे बदल आनी आसामी संस्कृतीक कुशीक काडपाची भिरांत हाका लागून आसामी भास उलोवप्यांमदीं आपले भाशेचें प्राधान्य सुरक्षीत दवरपाची मागणी चड वाडली. हाचो परिणाम म्हूण 1960 वर्साचो आसाम राजभास कायदो जावन आसामीक राज्याची राजभास म्हूण दर्जो मेळ्ळो.
ह्या निर्णयाक लागून आसामांत बंगाली भोवसंख्य आशिल्ल्या बराक वाठारांत खर विरोध सुरू जालो आनी 19 मे 1961 दिसा सिलचराचेर पुलिसांनी दुख्खद फारपेट केलो. जातूंत जायत्या निदर्शकांक मरण आयलें. हे उलथापालथ आसून लेगीत प्रशासन, शिक्षण आनी भौशीक जिणेची मुखेल भास म्हूण आसामीन आसामांत आपली सुवात घटमूट केली. उपरांत बराक वाठारांत बंगालीक अधिकृत मान्यताय मेळ्ळी आनी ताका लागून प्रादेशीक नदरेन वेगळी वेवस्था निर्माण जाली. पूण राजकीय आनी प्रतिकात्मक नदरेन आसामी हीच राज्याची राजभास म्हूण दाखोवप हो आसामांतल्या भाशीक अस्मिताय आनी सांस्कृतीक स्वयत्ताच्या दाव्याचो निर्णायक जैत अशें सगळ्यांक दिसलें.
संताली
संतालीच्या प्रकरणांत लिपीच्या प्रतिकात्मक शक्तीचें म्हत्व दिसता- संताली उलोवपी लोकांनी एका काळार बंगाली, ओडिया वा देवनागरी लिपींनी आपली भास बरयिल्ली. विसाव्या शेंकड्यांत पंडित रघुनाथ मुर्मून एक नवी “ओल चिकी” लिपी तयार करून ल्हव ल्हव ती लोकप्रीय केली. तिची आपणावप हें सांतली सामुहीक अस्मिताय आनी संस्कृतीक प्रतिपादनाचें निशाण जालें. पूण फकत लिपीक लागून जिवंतपणाची खात्री मेळनाशिल्ली. साक्षरतेचो प्रसार, दिसाळीं आनी पाठ्यपुस्तकां उजवाडावप आनी शिक्षणीक धोरणांत आसपाव जाल्ल्यान ओल चिकी फकत प्रतिकात्मक न्हय तर कार्यक्षम जाली. सांस्कृतीक प्रतीकवादाची पद्दतशीर नियोजनाकडेन जुळोवणी केल्यार अस्मिताय आनी भाशीक चळवळी यशस्वी जातात हें सांताली अणभवांतल्यान दिसून येता.
मणिपुरी
आनीक एक दोळे उगडपी देख म्हणल्यार मणिपुरीची. इतिहासीक नदरेन पळयल्यार आमकां कळटा की आदी “मेयतेय मायेक” ह्या नांवाची देशी लिपींत लोक मणिपुरी बरयताले. वसाहतवादाच्या काळांत मणिपुरी लोकान आपली भास बंगाली लिपींत बरोवपाक सुरू केले. हालींच्या दसकांत आमकां दिश्टी पडटा की मणिपुर राज्यच्या आदारान राजकीय स्तरार मेयतेय मायेक लिपीचें पुनरुज्जीवन जावंक लागलां. लिपी परिवर्तना खातीर अभ्यासक्रमाची काळजीपूर्वक नवी रचना, शिक्षकांची तयारी वा प्रशिक्षण आनी लोकजागृताय मोहीम करच्यो पडल्यो. रस्त्याचे तकटे, सरकारी कागदपत्रां आनी शाळेच्या पुस्तकांनी ल्हव ल्हव पुनरुज्जीवन केल्ली मेयतेय मायेक लिपी सामान्य जाली. ह्या प्रकरणांतल्यान आमकां कळून येता की भास सुदारणा वा पुनरुज्जीवन शक्य आसा, पूण ताचे खातीर दीर्घकाळी प्रशासकी वचनबद्धतेची गरज आसता. दायजा कडेन भावनीक आसक्ती वांगडाच वेवस्थाशास्त्रीक (logistical) तयारी आसूंक जाय.
डोंगरी
डोगरी भाशेचो मान्यतायेचो सोद हो जम्मू वाठारांतल्या अस्मिताय, प्रतिनिधीत्व आनी संस्कृतीक स्वाभिमान ह्या प्रस्नांनी रुजल्लो एक लांब आनी निर्धारीत संघर्श आशिल्लो. स्वातंत्र्या उपरांतच्या दसकांत डोगरी भास जम्मूभर व्हड प्रमाणांत उलयता आसली तरी प्रशासन, शिक्षण, भौशीक जिणेंत हिंदी आनी उर्दू ह्या व्हड भाशांनी चड करून तांची सावळी डोगरीचेर घातली. 1944 वर्सांत स्थापन जाल्ले डोगरी संस्थे सयत साहित्यकारांनी आनी संस्कृतीक संघटनांनी भाशेचें प्रमाणीकरण, साहित्याक चालना दिवप, आर्य भाशीक कुळांत तिचो वेगळो भाशीक दर्जो दाखोवप हातूंत म्हत्वाची भूमिका साकारिल्ली.
विसाव्या शेंकड्याच्या निमाण्याक डोगरी लेखक, विद्वान आनी कार्यकर्त्यांनी घटनात्मक मान्यताय मेळची अशी मागणी केली आनी असो युक्तिवाद केलो की डोगरी भाशेक समृद्ध तोंडी आनी बरयल्ली परंपरा आसा जी राष्ट्रीय मान्यताय मेळपाक फावता. ह्या युक्तिवादान डोगरी भाशीक चळवळीक गती आनी स्फुर्तीय दिली. खर कार्यशील पुरस्कार, केंद्र सरकाराक निवेदन आनी सांस्कृतीक संघटनाच्या दबावान फळ दिलें जेन्ना डोगरीचो आसपाव 92वे संविधान दुरुस्ती वरवीं भारतीय संविधानाच्या आठवे अनुसुचींत जालो. हाका लागून एक प्रतिकात्मक आनी राजकी जैत जालें, ज्या वरवीं डोगरीचो भारताची अधिकृत मान्यताय मेळिल्ली भास म्हूण दर्जो निश्चीत जालो. शिक्षण, प्रशासन आनी प्रसार माध्यमांत तिचो वापर वाडोवपाक आव्हानां अजुनूय उरल्यांत, पूण घटनात्मक मान्यतायेन डोगरीच्या भाशीक दायजाची राखण करपाक आनी व्यापक भारतीय चौकटींतल्यान प्रादेशीक अस्मिताय घटमूट करपाक एक निर्णायक वाट दाखयली.
तुळू
तुळू भाशेची परिस्थिती आनीक एक नदर आमचे मुखार मांडटा. तुळू भास कर्नाटकांतल्या तुळुनाडु वाठारांत उलयतात. हे भाशेक एक जीवंत तोंडी परंपरा, एक रंगिल्ली आनी फुल्लिली नाट्य परंपरा आनी एक ल्हानशी पूण सक्रिय प्रसार माध्यमांची उपस्थिती आसा. हे भाशेक आपली स्वताची लिपीय आसा जिका “तुळू-तिगळारी” म्हूण वळखतात. पूण हेर कांय अल्पसंख्यांक भाशांनी मेळयिल्ली अधिकृत मान्यताय, तुळू भाशेक अजुनूय मेळूंक ना. तुळू भास उलयतात त्या वाठारांत शिक्षण आनी प्रशासनांत कन्नड भाशेचो शेक आसा. घटमूट संस्कृतीक अभिमान आसून लेगीत मर्यादीत संस्थात्मक सुवात तिचो औपचारीक क्षेत्रांत विस्ताराक मर्यादा घालता. तुळुचो प्रकरण आमकां याद करून दिता की फकत सांस्कृतिक चैतन्य धोरणात्मक समर्थनाची सुवात घेवंक शकना. जर एके भाशेक पिळग्यां मदली प्रासंगिकताय तिगून दवरपाची आसल्यार तर तिका शाळा, प्रशासन आनी प्रसार माध्यमांत सुवात मेळुंकूच जाय.
व्यापक धडे शिकचे
ह्या विविध अणभवांतल्यान खंयचे व्यापक धडे शिकूं येतात? पयलें म्हणल्यार, मान्यताय ही फकत सुरवात. आठवे अनुसुचींत आसपाव वा अधिकृत भास म्हूण जाहीर केल्यार प्रतिकात्मक प्रमाणीकरण मेळटा. पूण जो मेरेन ही भास शाळेंत, न्यायालयांत आनी प्रशासकी दुकुमेंतांनी प्रवेश करिना तो मेरेन तिची वेव्हारीक पावणी ल्हान उरता. घोशणां परस अंमलबजावणी चड म्हत्वाची. दुसरें म्हणल्यार, प्रमाणीकरण, जरी वादग्रस्त आसलें तरी, भास एकदां औपचारीक पांवडो सोदता म्हणटकच प्रमाणीकरण टाळूंक जायना. शिक्षणांत वापरिल्ले दरेक भाशेंत शुद्धलेखन, व्याकरण आनी उतरावळ हांचे एकमत आशिल्ले नेम तयार करचेच पडटात. प्रमाणीकरण करचें काय ना हें आव्हान न्हय, तर बोलींचें अवैधीकरण करिनासतना कशें करचें हें आव्हान. यशस्वी भाशीक चळवळ अधिकृत वापरा खातीर कार्यात्मक प्रमाण आनी प्रादेशीक शैलींची कायदेशीरताय चालू दवरप हांचेमदीं भेद करतात. तिसरें म्हणल्यार, लिपीचेर जावपी वाद फकत तंत्रीक गजाली क्वचितच आसतात. तातूंत धर्म, प्रदेश आनी अस्मिताय हांचे खोलायेन इतिहास दिसून येता. धीर धरून आनी समावेशकपणान वेवस्थापन केल्यार लिपीसुदारणा आनी एकचार यशस्वी जावंक शकता हें संताली आनी मणिपुरीच्या अणभवांतल्यान दिसून येता. पूण अचकीत वा राजकीय संक्रमणाक लागून लिपीवादाची फूट खोल जावंक शकता. आनी चवथें म्हणल्यार, समाजीक संस्थांचें म्हत्व. साहित्य संस्था, शिक्षणीक विभाग, प्रकाशन-घरां आनी स्वयंसेवी संघटना चड करून सरकारांपरस भाशेची उदरगत चड प्रभावीपणान चालीक लायतात. नागरी समाज जंय बौद्धीक उर्जा गुंतता थंय भाशांक लवचीकपण मेळटा. निमाणें तरणाट्यांनी वांटो घेवप, हेंच भाशेचें फुडार थारायता. तरणाट्या पिळग्यांनी आपली भास फकत संस्कार वा “नॉस्टॅल्जिया” कडेन जोडल्यार उणाव जावपाची शक्यताय निर्माण जाता. जर तांणी प्रसार माध्यमांत, स्पर्धात्मक परिक्षांनी, सृजनशील लेखनांनी आनी रोजगार संदर्भांत पळयल्यार भाशेक चड मोल मेळटलें.
भास कशी फुलता?
भारतांतल्या अल्पसंख्यांक भाशांनी जिवीत उरप आपोआप जायना खास करून ह्या युगांत कारण इंग्लेज सारकिल्ली भास जगभर पातळ्ळ्या. हें स्पश्ट जाणून आनी समजून घेवंक जाय. भाशेचें संरक्षणा खातीर विद्वत्ताय, धोरण आनी समुदाय उपक्रमांतल्यान समन्वयात्मक यत्न करपाची गरज आसा. भावनीक आसक्ती गरजेची आसताच, पूण ताचो अणकार पाठ्यपुस्तकांत, उतरावळींत, प्रसार माध्यमांत, प्रशासनांत, शिक्षक प्रशिक्षण आनी तंत्रीक साधनांत जावंक जाय. भास फकत मोगा खातीर न्हय, तर तिचो वापर जाल्ल्यान फुलता- शाळांनी, अधिकृत रुपाचेर, साहित्यांत आनी चडांत चड ऑनलायन.
खरो प्रस्न म्हणल्यार…
आपल्या फुडाराचेर चिंतन करपी खंयच्याय भाशीक समाजा खातीर आव्हानां अस्तित्वांत आसात काय ना हो प्रस्न न्हय; भारतभर भाशेक संबंद आशिल्लीं आव्हानां सादारणपणान दिसतात. खरो प्रस्न म्हणल्यार उर्जा अल्पकाळांतल्या प्रतिकात्मक जैतां परस दीर्घकाळांतल्या संस्थांच्या बळगें दिवपा कडेन व्हरतात काय कितें? अल्पसंख्यांक भास सोंसूंक शकतात, वयर येवंक शकतात आनी वाडूंक शकतात हें मैथिली, बोरो, आसामी, संताली, मणिपुरी, डोगरी आनी तुळू ह्या भाशांच्या अणभवांतल्यान दिसून येता. पूण जेन्ना सांस्कृतीक अभिमानाची जुळोवणी शिस्त, नियोजन आनी समावेशकताये कडेन जाता तेन्नाच ते तशें करून साकारूंक शकतात. आयज संवसारीक मांयभास दीस, तर तुमकां सगल्यांक संवसारीक मांयभास दिसाचीं परबीं! आमची सगल्यांची मांयभास अज्रंवर आसूं!
शशांक शणै
7022694191
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
