रमण इफेक्ट आनी राष्ट्रीय विज्ञान दीस

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

वर्स पद्धती प्रमाण फाल्यां 28 फेब्रेराक आमी राष्ट्रीय विज्ञान दीस मनयतले. खंयचोय समारंभ वो मेळावो आसूं. समाजीक आसूं वो विज्ञानीक, ताका विधी वो सणाचे स्वरूप दिवपाक आमी सगल्यांत फुडें आसतात, अशें म्हणल्यार अतिताय जावची ना. शालेय पांवड्यार हो दीस व्हड उमेदीन मनयतात. खूबश्या शाळांनी विज्ञान प्रकल्प प्रदर्शनां, मेळावे, शास्त्रज्ञांचीं व्याख्यांना अश्यो तरातरांच्यो कार्यवळी घडोवन हाडटात. पूण एक गजाल मनाक खटकता. विज्ञान हो फकत शाळेंत भुरग्यांनी शिकपा पुरतो विशय आसा व्हय? विज्ञाना बगर आयच्या युगांत आमच्या जि‍वितांतले पान लेगीन हालना. अश्या युगांतले सुशिक्षित जापसालदार प्रौढ नागरीक ह्या नात्यान विज्ञान म्हणजे कितें? विज्ञान कशें चलता? विज्ञान दीस कित्याक मनयतात? त्याच्या फाटलो हेत जाणून घेवपाचें कसलेंच कर्तव्य उरना काय? भारतीय प्रौढ नागरिकांच्या वागणुकी वयल्यान अशें दिसून येता, विज्ञान, विज्ञाननिष्ठा ह्या विशया कडें तांचें कसलेंच देणें घेणें ना. आत्मनिर्भर समाजाची ही लक्षणां आमी बरीं म्हणपाक शकनात.
28 फेब्रेर हो राष्ट्रीय विज्ञान दीस मनोवपा फाटलें कारण कितें? जांकां सर सी. व्ही. रमण ह्या शास्त्रज्ञां विशीं थोडी म्हायती आसा, तांकां हो दीस रमणाचो जल्मदीस, असो समज जाला. रमणाचो जल्म 7 नोवेंब्र 1888 दिसा तामिलनाडूच्या त्रिचनापल्ली हांगां जालो. तांचें पुराय नांव चंद्रशेखर वेंकटरमण. परदेशी शास्त्रज्ञांनी वेंकटरमण ह्या नावांची फोड करून ‘वेंकट- रमण’ अशें केलें. त्या खातीर ते सी. व्ही. रमण जाले.
भारताक पयलें नोबेल पारितोशीक मेळोवन दिवपी सोद तांणी लायलो. हो पुरस्कार घेवपी आतां मेरेनचे ते निमणे भारतीय शास्त्रज्ञ. तशें पळोवपाक गेल्यार खुबश्या भारतीय वंशाच्या शास्त्रज्ञांक विज्ञानाचीं नोबेल पारितोशिकां मेळल्यांत, पूण ते भारताचे नागरीक नाशिल्ले.
सी. व्ही. रमणाचो सोद तांच्याच नांवांन ‘रमण इफेक्ट’ म्हणून सोंपे भाशेंत वळखतात. पळोवंक गेल्यार हो सोद 27 फेब्रेर 1928 दिसा लागलो. पूण रमण हांकां खात्री करून घेवपाची आशिल्ली. प्रयोगा खातीर सूर्याच्या किर्णांची गरज आशिल्ली. पूण तो मेरेन सूर्य अस्ताक गेलो. म्हणून दुसर्‍या दिसा म्हणजेच 28 फेब्रेर 1928 दिसा भारतीय विज्ञान इतिहासांत ह्या सोदाची नोंद जाली. रमण हांचें जल्मशताब्दी वर्स 1988 सावन ‘राष्ट्रीय विज्ञान दीस’ मनोवपाचे थारायले. पूण, जल्मजयंती मनोवप म्हणजे व्यक्तिपुजा जावचे परस, आधुनीक विज्ञानीक विचारांच्या दृश्टिकोनांतल्यान सोदाचो दीस मोलादीक मानलो. शास्त्रज्ञाच्या जल्मदिसा परस आमी एका विज्ञानीक सोदाची जयंती मनयतात. हें विज्ञानीक दृश्टिकोनांतल्या एक प्रगल्भ विचारांचें पावल म्हणपाक जाय.
‘रमण इफेक्ट’ सोदाची थोडे भितर फाटभूंय समजून घेवया – 19 व्या शेंकड्यांतलीं निमणीं दोन दशकां आनी 20 व्या शेंकड्यांतलीं पयलीं दोन दशकां भौतिकशास्त्रांत एका फाटोफाट क्रांतीकारी सोद लागले. क्ष- किर्ण, इलेक्ट्रॉन, किरणोत्सर्गी, फोटो इलेक्ट्रिक इफेक्ट, आईन्स्टायनाचे सापेक्षता सिद्धांत आदी सोदांनी भौतिक शास्त्रांत नव्या युगांत पावल दवरिल्लें. ह्या सगल्या सोदां खातीर शास्त्रज्ञां मुखार नवी आव्हानां उबीं जातालीं. तांतून ‘फोटो इलेक्ट्रिक इफेक्ट’ ह्या प्रयोगा खातीर नवे प्रश्न उबे जाल्ले. कारण त्या काळांतल्या ‘मॅक्सव्हेल लहरी सिद्धांताच्या’ आदारान ताचे स्पश्टीकरण करप कशेंच शक्य जायनाशिल्लें.
त्याच काळांत, १९०५ वर्सा विज्ञान इतिहासांतलो म्हान शास्त्रज्ञ आयन्स्टायन हांणे एकाच वांगडां तीन प्रबंध प्रसिद्ध केले. सापेक्षता थिअरी (रिलेटिविटी थिअरी) ह्या जग बदलपी सिद्धांता वांगडां आयन्स्टायनाचो ‘फोटो इलेक्ट्रिक इफेक्ट’ हो प्रबंध आशिल्लो. उजवाडाचे किर्ण ‘ऊर्जेचे पॅकेज’ अश्या कणांच्या रुपांत आसतात. तांची ऊर्जा कंपनशक्तिचेर आदारून आसता. शास्त्रीय भाशेत ऊर्जा कणांक ‘फोटोन’ म्हणटात.
आयन्स्टायनाक ह्या सोदाक 1921 वर्साचें नोबेल पारितोशीक फावो जालें. लोकांच्या समजूती प्रमाण तांच्या ‘रिलेटिविटी थिअरी’क नोबेल मेळूंक ना.
उजवाडाच्या किर्णांचे रंग तांच्या कंपन- शक्ती प्रमाण (फ्रिक्वेंसी) बदलतात. जेन्ना सूर्याचो उजवाडाचो किर्ण लोलकांतल्यान (प्रिझम) आरपार वता तेन्ना तांचो रंगपट (स्पॅक्ट्रम) पसरता. तांबडे रंगाचे किर्णांची कंपन शक्ती कमी आसता म्हणून तांची ऊर्जा कमी आसता आनी जांबळ्या रंगाची ऊर्जा चड आसता.
आयन्स्टायनान ‘फोटोन’ हे ऊर्जेचे कण मानले, त्याप्रमाणें नवे निश्कर्श उबे जावपाक लागले. उजवाडाचे किर्ण आरश्याचेर पडटात तेन्ना तांचे परावर्तन जाता. सरसकट परावर्तना वेळा फोटोनाच्या ऊर्जेचे दिवप घेवप जायना. पूण कल्पना करूया, मेजार एक व्हड लोखंडाचो बॉल आसा आनी ताचेर बारीक गड्डे शेंवटींत रावले तर ते आपटून येवटेन तेवटेन शिंपडावन पडटले. शास्त्रीय भाशेंत ह्या प्रक्रियेक ‘स्कॅटरिंग’ म्हणटात. त्या खातीर सुर्याच्या वताचो उजवाड सगले वटेन पसरता. स्कॅटरींगा खातीर अनेक सैमीक क्रिया घडतात. (उजवाडाचे ‘फोटोन’ कण कसल्याच उपकरणान पळोवप शक्य ना.)
रमणाचो सोद ‘स्कॅटरींग’ हे प्रक्रियेचेर आसा. पूण प्रश्न तसो सोंपो नाशिल्लो. एक उदाहरण घेवया : समजा एक ल्हान बॉल एका व्हड बॉलाचेर मारलो. तर त्या ल्हान बॉलाची गती एकतर तीच उरूंक शकता वो गती उणी जावं शकता वो वाडूं शकता.
तसेंच उजवाडाचे किर्ण पारदर्शक द्रवांतल्यान सोडल्यार द्रवांतल्या रेणूचेर आपटून किर्णांची कंपनशक्ती बदपाक जाय असो निश्कर्श 1923 वर्सा काडिल्लो. पूण ते प्रयोगांतल्यान सिद्ध करप बरेंच कठीण आशिल्लें. तरी क्ष- किर्णांचेर हो प्रयोग कॉम्पन ह्या शास्त्रज्ञान येशस्वी करून दाखयल्लो. पूण उजवाडाच्या किर्णांचेर हो प्रयोग करपाक खूब आडमेळीं येताल्यो. त्या तेंपार आतां बशेन तंत्रज्ञान निर्माण जावूं नाशिल्लें. एकरंगी (एकाच कंपन -शक्तीचे) किर्ण दिवपी लेझराचो सोद लागूं नाशिल्लो. तशेंच उजवाडाच्यो कंपनशक्ती वेगळ्यो करपाक लोलकाचेर आदारीत ‘स्पॅक्ट्रोस्कोप; ह्या बगर हेर उपकरण नाशिल्लें. रमणान आपलो एक हुशार विद्यार्थी, (फुडें ते नामनेचे शास्त्रज्ञ म्हणून प्रसिद्ध जाले.) सर के. एस. कृष्णन हांची मजत घेवन तांतूंन फावो त्यो सुदारणा केल्ल्यो. त्या तेंपार ह्या उपकरणाचे मोल फकत 300 रुपया आशिल्लें. संबंध प्रयोगांत कृष्णन रमणाच्या वांगडा आशिल्ले. खूब वर्सां यत्न करून प्रयोग येसस्वी जालो. जगा वयले शास्त्रज्ञ ह्या परिणामाची उमळशीकेन वाट पळयताले. इतलेंच न्हय त्या तेंपार आनीक दोन वेगळ्या शास्त्रज्ञांनी हो प्रयोग येशस्वी करपाक येश मेळयल्लें. पूण त्यांचे प्रयोग उसरां पावले. रमण इफेक्ट प्रयोगा उपरांत ताचेर आदारीत कितलेशेच सोद प्रबंध प्रसिद्ध जाले. रासायनिक आनी वखद निर्मिती प्रक्रियेंत रमण इफेक्ट मोलाचो वांटो आसा.

विज्ञानदूत श्रीकांत शंभू नागवेंकार
9096512359