कोंकणी समाजाची नाळ धरून वैश्वीक मुल्ल्यांचो वेध घेवपी सरस्वती- साधक

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

क्ट आनी फिक्शन ह्या दोन घटकांनी आकाराक येवपी साहित्याच्या विंगड विंगड प्रकारांचो आमी जेन्ना अभ्यास करतात तेन्ना आमकां तातूंतले सर्जनशील कलाप्रकाराचो साक्षात्कार जाले बगर रावना. संवसारांतल्या दरेका संवेदनशील मनाचो थाव सर्जनशील साहित्य घेताच. कोर्ट होप म्हणटा ते प्रमाण : Literature or Poetry is an Art of producing pleasure by just expressing imaginative thoughts in a metrical language.
हय. साहित्य मनशाक उपाट आनंद फाव करून दिवपी अलौकीक कलाच आसता. तातूंत काव्य कथा, नाटक, कादंबरी सारके नवनवीन प्रयोग घडत गेल्ल्यान आनी मानवी संस्कृतायेच्या, समाजव्यवस्थेच्या साबार स्थित्यंतरांचें दर्शन आमकां दिसून आयलां. काव्य अभिव्यक्ती उपरांत संवसारांत कथा आनी कादंबरी हे प्रकार जाल्यार दरेका रसिकांनी उबारून धरले. तातूंत कादंबरी ह्या प्रकारान बरीच काळजां काबीज केलीं. फॅक्ट आनी फिक्शनाक होरावपी कादंबरी नांवाचो हो विलक्षण साहित्यप्रकार भारतांतूय फामाद जायत रावलो.
आधुनीक साहित्यांत सगळ्यांत पयलीं इंग्लिश भाशेन 18 व्या शेंकड्याच्या आरंभाक संवसारांतल्या साहित्यीक जगाक एक नवो साहित्यप्रकार दिलो. डेनिएल डॅफो हांचे ‘रोबिन्सन क्रृसो’ हे इतिहासीक कलाकृतीन फॅक्ट आनी फिक्शन हांचे मदल्यान आकारपी प्रदिर्घ असो गद्यस्वरुपी एक मौलीक साहित्यप्रकार ‘नॉवल’ (Novel) ह्या नांवान आकाराक हाडलो. तो उपरांत इंग्लिश धरून जगांतल्या हेर भासांनी उदरगतीक पावलो घडयलो. तशे हे घडणुके आदींय कादंबरी सदृश्य साहित्यप्रकार संवसारांत रचून जाल्ले. संस्कृत भाशेंतली भाणभट्टाची ‘कादंबरी’ (सातवो शेंकडो) आनी जपानी भाशेंतली मुरासाकी शिकिबू हांची ‘टेल ऑफ गँजी’ (धावो शेंकडो) ही कलाकृती देख म्हूण हांगा हिसपाक घेवं येता. पूण, त्या प्रयोगांनी ह्या साहित्य प्रकाराक आधुनीक रूप आनी शास्त्रीय बसका फाव जावंक नाशिल्ली. ती राॅबीन्सन क्रृसोन 1719 वर्सा फाव केली.
परिपक्व भास
आधुनीक भारतीय भासां मदली कोंकणी ही ल्हान आसली तरीय एक परिपक्व भास. 20 व्या शेंकड्याचे निमणे मरेन आपलो संघर्शकाळ सोंपोवन ती विधायक कार्यांत व्यस्त जाल्या. ‘संघर्शपर्वांतल्यान सिद्धांतीक पर्व’ असो तिचो नवो प्रवास आरंभ जाला. कोंकणीत कविता, कथा, निबंद, नाटक अशें सर्जनशील साहित्य प्रकार लेखक व्हडा कुशळतायेन केळयतात. पूण, स्पश्टूच बरोवंचें जाल्यार; 21 व्या शेंकड्यांत ‘कोंकणी कादंबरी’ ही कोंकणी साहित्याची खरी वळख जावंक पावल्या. तांतूंत सगळ्यांत व्हडलें योगदान कोणें दिल्लें आसत जाल्यार तें आसा; कथा-कादंबरीकार महाबळेश्वर सैल हांणी.
‘सरस्वती सन्मान’ प्राप्त साहित्यकार
सैल हांचो मूळ गांव माजाळी. तो राजकी नदरेन कर्नाटक राज्यांतल्या कारवार वाठारांत आसपावता. तांणी भारतीय सेनेंत एक सैनीक म्हूण जिणेचीं जायतीं वर्सा ओंपल्यात. 1965 च्या भारत- पाकिस्तान झुजांत, 1963-64 मजगतीं इस्रायल- इजिप्त शिमेर युनायेटड नेशन्सचे (युनो) शांतिसैनिक म्हूण तांणी योगदान दिलां. सेनेंतल्यान निवृत्त जातकच भारतीय डाक विभागांत ‘पोस्टमास्टर’ म्हूण तांणी भरीव कार्य केलां. पूण हें तांच्या व्यक्तित्वाचें अर्दें आंग. महाबळेश्वर सैल खरे सोबून दिसतात ते एक साहित्यीक म्हूण. ते मराठी आनी कोंकणी अश्या दोनूय भासांनी भोव कळाशेन बरयतात. 1972 वर्सा सैल हांची पयली मराठी कथा उजवाडाक आयिल्ली, त्या खिणा सावन ते अखंडीतपणान एक तपस्वी साहित्यीक कशे सेगीतपणान सरस्वतीची सेवा करीत आसात. देश, भूंय, भास आनी संस्कृतायेचे ते एक निस्सीम सेवक जावन आसात. कथा आनी कादंबरीकार म्हूण गोंय महाराष्ट्रांतूच न्हय तर अख्या भारतभरच्या साहित्यरसिकांक सैलबाब परिचयाचें आसात.
माजळी गांवची परिस्थिती आयच्या मानान भोवूच मागाशिल्ली. गांव सैमीक गिरेस्तकायेन भरिल्लो दिसलो तरीय पोटपाणयाक लोकांक बाराय म्हयने तकालस भोगची पडटाली. भोंवतणची परिस्थिती आनी गरीबी हांकां लागून तांचें थोडेंभोव शिक्षण जावंक पावलें. पूण तांणी परिस्थितीचेर जैत जोडीत पावलां मारली. लश्करांतले स्वभिमानी सैनीक म्हूण तांणी आपली जीण देशाक अर्पीत केल्ली. निवृत्त जातकच कोंकणी साहित्याच्या मळार एक स्वयंभू आनी प्रतिभावंत कादंबरीकार जावन ते वयर सरले.
सुरवेकचें लिखाण मराठींत
कोंकणी तांची आवय भास, पूण तांचें सुरवेकचें लिखाण मराठी भाशेंतल्यान जालें. 1972 वर्सा तांची ‘कोंडमारा’ ही पयली मराठी कथा आचार्य अत्रे हांच्या ‘नवयुग’ नेमाळ्यांत उजवाडाक आयली. तांणी हौशी रंगमाचये खातीर चार दर्जेदार मराठी नाटकां रचलीं. ‘नको जाळू घरटं माझं’, ‘शरणांगती’, ‘चरित्रहीन’ आनी ‘यातनाचक्र’. कोंकणीत तांचें कथनात्मक साहित्य भोव गाजलां. तातूंत ‘पडतडचें तारूं, तरंगां, बायनेट फायटींग, ‘निमाणो अश्वत्थामो’ हे कथा झेले आनी ‘काळी गंगा’, ‘खोल खोल मुळां’, अद्रृश्ट’, ‘अरण्यकांड’, ‘युगसांवर’, ‘हावठण’, ‘विखार विळखो’, ‘मळब आनी माती’, ‘अग्रदूत’ अश्या साबार कांदबऱ्यांचो आसपाव जाता. ‘सैमदेव’ ही बालनवलिकाय तांणी बरयल्या. तांचे ‘अद्रृश्ट’ हे नवलिकेचेर ‘पलतडचो मनीस’ हें संवसारभर गाजिल्लें कोंकणी फिल्म लक्ष्मीकांत शेटगांवकार हांणी तयार केलां. तांच्यो ‘काळीगंगा’, ‘युगसांवर’ आनी ‘हावठण’ ह्यो कादंबऱ्यो विंगड विंगड भासांनी अणकारीत जाल्यात. तातूंत ‘तांडव’ (युगसांवार) ही मराठींत अनुवादीत कादंबरी समस्त मराठी वाचकांनी तशेंच समिक्षकांनी उखलून धरल्या. ‘काळीगंगा’ आनी ‘हावठण’ ह्या कादंबरींचो इंग्लिश अणकार अनुवादक विद्या पै हांणी केला. ते भायर ‘खोल खोल मुळां’ हे कादंबरीचो ‘मूळ हरवलेलं झाड’ ह्या नांवान शैला राव हांणी मराठींत केला. ‘युगसांवार’ ही तांची कादंबरी ‘तांडव’ ह्या नांवान जाल्यार ‘हावठण’ ही कादंबरी ‘कुंभारवाडी’ ह्या नांवान तांणी स्वताच मराठींत अनुवादीत केल्या. लेखक हे कृतींक अनुवाद म्हणपाक तयार ना तर त्यो आपल्यो स्वतंत्र रचना, असो तांचो दावो.
प्रस्तूत ग्रंथाचें प्रयोजन आनी अंतरंग
प्रस्तूत ग्रंथांत महाबळेश्र्वर सैल हांच्या साहित्याचो सखोल अभ्यास जाला. तशेंच तांच्या साहित्यांत शिंपडून पडिल्ल्या साबार जिणेमुल्यांचो सोद घेवपाचो यत्न अभ्यासकांनी केला. अॅकेडेमिक पांवड्यार सैलांचे साहित्य समिक्षेच्या तरेकवार कसोट्यांचेर तपासून तें खंयच्या पांवड्यार येवन बसता ताचो हिशेब हांगा कोंकणींतल्या कांय नामनेच्या समिक्षकांनी घेतला. प्रस्तूत ग्रंथांतल्या ह्या संशोधनात्मक प्रपत्रांनी ताची प्रचिती येवंक कळाव लागचोना. हो साहित्य संशोधनाचो वावर तडीक व्हरताना कांय अभ्यासकांनी एम. एल. ए.च्या सातव्या जाल्यार कांय जाणांनी आठव्या आवृत्तीचो आदार घेतलां हें सांगप भोव गरजेचें. कोंकणींत शास्त्रीय समिक्षा आनी संशोधन जावंचें हे नदरेन ही गजाल म्हत्वाची.
समिक्षणात्मक नदर आपणायताना ह्या साबार संशोधकांनी समिक्षा शास्त्राच्या जायत्या पद्दतींचो तेंको घेतला. तातूंत समाजशास्त्रीय समिक्षा पद्दत, मानसशास्त्रीय समिक्षा पद्दत, स्त्रीवादी समिक्षा पद्दत, मार्क्सवादी समिक्षा पद्दत, भाशाशास्त्रीय समिक्षा पद्दत, परिस्थितीकी समिक्षा पद्दत, इतिहासीक समिक्षा पद्दत आदी. म्हत्वाचें म्हणजे सैल हांचें पुराय साहित्य जायत्या दृश्टीकोनांनी तपासून ताचो परामर्श ह्या ग्रंथाच्या साबार संशोधन प्रपत्रांक आकार दिवंक पावलां. कोंकणींत कथा कादंबरी रचपी साहित्यकार महाबळेश्वर सैल हांच्या पुराय साहित्याची रितसर मोलावणी जावंची आनी तांच्या साहित्याचो दर्जो स्पश्ट जावंचो हो ह्या ग्रंथाचो मुखेल हेतू.
17 संशोधन प्रपत्रां
‘सक्षम समिक्षा सरस्वती सन्मान प्राप्त सैलांच्या साहित्याची’ ह्या ग्रंथांत वट्ट 17 अभ्यासपुर्ण संशोधन प्रपत्रां आसपावल्यात. तातूंत ‘महाबळेश्वर सैल हांच्या साहित्यांतली बायल मनशेची मनसंवेदना’ ह्या पयल्यात लेखांत संशोधिका डॉ. जयंती नायक अस्तुरीचें भावविश्व सैल कशे तरेन शब्दबद्ध करता ताचो सुरेख आलेख मांडला. दुसरे सुवातेर प्राचार्य डॉ. भूषण भावेचो वेगळ्या विशया वेलो संशोधनात्मक लेख एकंदर ह्या ग्रंथाची उंचाय वाडयात. सैलाच्या साहित्यांतली आशय आनी विशयाची खोलाय तातूंत स्पश्ट जाता.
‘काळी गंगा’ ही सैलांची कारवार वाठराच्या लोकजिणेचें खाशेलपण मांडपी अप्रतीम कांदंबरी. हे ‘कादंबरींतलें प्रतिकात्मक आंग’ स्पश्ट करपाचो यत्न प्रो. डॉ. राजय पवार हांणी तिसरे सुवातेर आशिल्ल्या लेखांत केला. फुडें सैल हांच्या साहित्यांचेर पीएचची केल्ले डॉ. प्रकाश पर्येकार हांणी ‘महाबळेश्वर सैल हांचे जिवन अणभव आनी कथनात्मक साहित्य निर्मिती’ हो अभ्यासपुर्ण लेख बरोवन एक वेगळ्या संशोधनात्मक वंयवाटेक आरंभ केला.
डॉ. हनुमंत चोपडेकार हांणी ‘सरस्वती सन्मान प्राप्त ‘हावठण’ कादंबरींलो समाजमानस आनी मिथकां’ जाल्यार डॉ. पूर्णानंद च्यारी हांणी ‘अग्रदूत’: रामायणाचेर नवी नदर दिवपी कादंबरी’ हे संशोधनात्मक लेख बरोवन सैल हांच्या साहित्याची इतिहासीक तशेंच समाजीक वैशिश्ट्यां सोदल्यात. राजश्री सैल हांचें प्रपत्र एकंदर ‘महाबळेश्वर सैल हांचे साहित्यसाधने फाटले प्रेरणास्रोत्रा’चो सोद घेतना प्रत्यक्ष ह्या लेखकान अमुक एक साहित्यकृती कित्याक रचली वा ताचें प्रेरणास्थान खंयचें ह्या भोव कठीण प्रस्नांची जाप दिवपाचो यशस्वी यत्न केला. सैलांच्या कादंबरींचें प्रयोजन समजून घेवन दर एका कादंबरीच्या आत्मबिंबाचो अर्थबिंब गोळून पियेल्ले वरीं. हो लेख मदत करतलो अशी आस्त आसा.
व्यक्तित्वांची तरेकवार तासां
खंयच्याय साहित्यकाराच्या सर्जनशील साहित्याचो अभ्यास करताना तांणी आपल्या साहित्यांत घडयल्ल्या जिणेदृश्टांतोचो आनी उतरा कणकणी मांडिल्ल्या विचारधारेचो वेध घेवप गरजेचें आसता. ते नदरेन महाबळेश्वर सैल हांचे रचनाप्रक्रिये फाटली प्रयोजनां समजून तांची मानसिकताय जाणून घेवप समिक्षा साहित्याचें काम आसता. प्रस्तूत लेखकाच्या व्यक्तित्वांची तरेकवार तासां ताच्या अक्षरसाहित्यांत कशीं आनी कितले प्रमाणांत पडबिंबीत जाल्यात हेंवूय तपासप ही समिक्षेची जापसालदारकी. हे लेखक स्वता कश्टकरी समाजांतल्यान भोव संघर्श करून वयर सरिल्ल्यान भोळ्या बाबड्या कश्टकरी घटकांचो पाखो, तांची भुमिका कथा कादंबरींनी आयिल्ल्याचें जाणवता. मनीस आनी सैमाच्या सवस्तकायेचीं सपना ते पळयतात. समाज, संस्कृती आनी मनीसपण हांचो पुरस्कार ते आपले लेखणींतल्यान करीत रावता. ताचो अभ्यास ‘अरण्यकांड’ नवलिकेंतलो गरिबी आनी परिस्थिती कडलो मनीसजातीचो आंतरीक संघर्श’ ह्या प्रा. नरेश चंद्रकांत नायक आनी ‘महाबळेश्वर सैल हांच्या कथेंतलो समाज, संस्कृताय आनी संघर्श’ ह्या फा. लुईश गोमीश हांच्या संशोधनात्मक बरपांत मेळटा. हे वळेरेंत ‘सैलांचो साहित्य अकादेमी पुरस्कार जैतिवंक कथाझेलो तरंगां : एक समाजीक विश्लेशण’ हो डॉ. राखी आमोणकार हांचो, ‘महाबळेश्वर सैल हांच्या ‘विकार विळखो’ कादंबरेंतली अस्तुरी ‘वासंती’ ह्या मुखेल पात्राच्या संदर्भान’ हो शुभा बरड हांचो, ‘महाबळेश्वर सैल हांच्या कादंबऱ्यांतलो समाजीक संघर्श : ‘हावठण’ आनी ‘काळी गंगा’ कादंबर्‍यांच्या संदर्भांत’ हो ग्लिनीस डायस हांचो अभ्यास मांडपी लेख लक्षणीय आसा. हांगा भाशीक खेरीतपण आनी सारकेंपण ह्या घटकांचो भासविज्ञानीक आंगान अभ्यास करून सैलांच्या कथनात्मक साहित्याचो परामर्श घेवपा नदरेन प्रा. प्रियांका परब हांचो ‘महाबळेश्वर सैल हांच्या कादंबरेंतली भास – समानतायो आनी विशेशतायो’ आनी दीपराज सातार्डेकार हांचो ‘काळी गंगा कादंबरेंतल्या वातावरण निर्मितीचो चिकित्सक अभ्यास’ सरकीं प्रपत्रां ह्या ग्रंथांत आसपावल्यात.
महाबळेश्वर सैल हांच्या कोंकणी साहित्या वांगडाच इग्लिशींत आनी मराठींत अणकारीत साहित्यकृतींचोय अभ्यास प्रस्तूत समिक्षणात्मक ग्रंथांत केला. तातूंत रमा मुरकुंडेचो ‘हावठण’ आनी ‘The Kiln’ – इंग्लीश अणकाराच्या संदर्भांत परिचर्चा’ आनी प्राची जोशी हांचो ‘महाबळेश्वर सैलांच्या मराठींत अणकारीत साहित्याचो पोस्टमॉर्टम’ ह्या संशोधनात्मक प्रपत्रांचो आसपाव प्रस्तूत ग्रंथाक एक नवी घटाय दिवंक पावला. ते भायर ह्या लेखकाच्या कादंबरीचेर फिल्म निर्मिती जाल्ल्यान तांचो पटकथे पासत जाल्ल्या विकासाचो नियाळ गोरक शिरसाट आपल्या ‘कोंकणी सिनेमांत पटकथेचो विकास – पलतडचो मनीस फिल्माच्या संदर्भांतल्यान’ ह्या लेखांत घेता तेन्ना सैलांच्या एकंदर साहित्यीक संवसाराचीय दखल घेतिल्ले वरीं जाता.
वैश्वीक मुल्ल्यांचो वेध घेवपी सरस्वती- साधक
महाबळेश्वर सैल हांणी सदांच कोंकणी समाजांतल्या उपेक्षीत घटकाक आपले सर्जनशील साहित्यकृतींत मानाची सुवात दिली. पुंडलीक नायक जसो कश्टकरी चिड्डल्ल्या माड्डल्ल्या घटकाक आपल्या नाटकांनी आनी कथा कांदबऱ्यांनी नायक म्हूण उबो करता, तेच वरीं सैलान कारवारच्या काळी न्हंयेच्या देंगणांत संघर्शमय जीण जगतल्या बारीक कश्टकरी समाज घटकाक आपल्या साहित्यांत सुवात दिल्या. तांच्या जिणेंतल्या सुखदुख्खांचो कलात्मक दिश्टावो तांणी कथा- कादंबरीनी घडयला. सगळ्यांत व्हडली गजाल म्हणल्यार ते- ते साहित्यकृतींतलो प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष घटक जावन तांणी तातूंतल्या दरेका हुलपल्ल्या काळजाचेर फूक मारपाचो सेगीत यत्न केला. कारवार आनी भोंवतणच्या दरेका कोंकणी मनशाक, ताचे संस्कृतायेक तशेंच थळाव्या सैमाच्या घटकाक सैल काळजांतल्यान चितारीत वता. तांचो हुस्को बाळगिता, तांची जतनाय घेता.
‘काळी गंगां’तलें सुमन, मंजूळ, ‘अदृश्टां’तलें सुमित्रा, फॉरेस्ट गार्ड, ‘अरण्यकांडां’तलो पोवो, नरसू, ‘हावठणां’तलो यशवंत, शिवराम, पुरसो, गोपाळ, सीताआवय, आनंदी, अपरूपें, ‘विकार विळखों’तली वासंती, ‘अग्रदुता’लो हनुमान अश्या दरेका मनशांच्या अंतर्मनाचो थाव घेत हो साहीत्यसाधक आपली सर्जनशील साहित्ययात्रा करीत मुखार सरता. सगळ्यांत म्हत्वाची गजाल म्हणल्यार, ताची लेखणी मानवतेचो एक वैश्वीक स्वर आळयता. त्या स्वरांत दुसऱ्या खंयच्याच बेसूर सुराची आडखळ ताका नाका आसता. समता, भावपण, अहिंसा, शांती, त्याग, समर्पण, परोपकार आनी मनीसपण हांचो पुरस्कार करपी महाबळेश्वर सैल हो एक विश्व-लेखक जावंक पावता. कोंकणी सारके ल्हान भाशेंत बरयता म्हूण तो निखालस ल्हान जायना. हांगा भाशा आडखळ थारना कारण इग्लिशींत अणकार जाल्लें तांचें साहित्य ताका नोबेल पुरस्कार जैतिवंत साहित्यकारांच्या पंगतीक व्हरून बसोवन आपल्या साहित्याची दखल घेवंक लायता.
खोलायेन अभ्यास
प्रस्तूत ग्रंथांत तांच्या कथा-कादंबरींचो भोव खोलायेन अभ्यास जाला. कादंबरीकार आनी कथाकार म्हूण जगपाक तांकां स्वताक आवडटा. समिक्षकाचे भुमिकेंत वावूरताना सैलाक आमी हांगा कथनात्मक साहित्यकार अशें म्हणप रास्त जातालें. एक सशक्त समाजीक लेखक म्हूण सैलांक खरी दिशा मेळ्ळी ती स्वानुभवाच्या प्रखर तिव्रतायेंतल्यान. तांणी चितारिल्ली व्यक्तिरेखा वाचकाक सदांकाळ याद उरता ती तेच तिव्रतायेक लागून. ‘काळी गंगी, खोल खोल मुळां, युगसांवार, अद्रृश्ट, अरण्यकांड, विकार विळखो, अग्ररदूत’ ह्या तांच्या कलाकृतींतल्यान तांची समाजीक जाणविकाय पावला कणकणी जाणवता. खरें म्हणजे, तेच जाणिवेंतल्यान ते बरोवपाक प्रवृत्त जातात. तातूंतल्यान ताच्या कथा कादंबरींतलीं मनशां हीं प्रत्यक्षांत असंख्य मनशांनी भोगिल्ल्या विस्थापितांच्यो वेदना, दुख्ख, तळमळे, वळवळे हांचें एकेतरेन प्रतिनिधित्व करूंक लागतात.
जिविताच्या दिसपट्टे लढायेंत ह्या संवसाररूपी काळचक्रांत घुंवताना स्वताकूच हुंवाळून उडोवपाची त्या- त्या समाजमनाची मानसिकताय ह्या लेखकान आपल्या साबार कादंबरींनी व्हडा कुशळतायेन शब्दबद्ध केल्या. थळाव्या कोंकणी मातयेंतले नीज विशय वेंचून मनीसजातीक सतोवपी जागतीक विशयांची वास्तवीक अभिव्यक्ती हो लेखक करता. आपले गिरेस्त लेखन प्रतिभेचो साज चडोवन मनीस संस्कृतायेचो एक जैतिवंत बावटो ते साबार वर्सां जाली उबयत आसात. देखून तांच्या साहित्याची मोलावणी करपी ह्या ग्रंथाची प्रस्तावना पुराय करताना एक इतिहासीक सत्य बरोवन दवरीन दिसता; हय… महाबळेश्वर सैल हो कोंकणी समाजाची नाळ धरून वैश्वीक मुल्ल्यांचो वेध घेवपी एक निश्ठावंत सरस्वती-साधक आसा.